دو فصلنامه روایت شناسی

دو فصلنامه روایت شناسی

تأملی بر کارکرد معناییِ «پادگفتمان‌های دینی، اساطیری- استعاری» در پاره روایت‌های انتقادیِ رمان جزیره سرگردانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی (محض)، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.
2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.
3 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
4 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.
10.22034/jlc.2023.391664.1551
چکیده
پادگفتمان‌ها با موتیف‌های دینی، اسطوره‌ای و استعاری از متنوع‌ترین پادگفتمان‌ها در رمان جزیره سرگردانی به شمار می‌روند. رمان جزیره سرگردانی اثر دانشور از رمان‌های اجتماعی- سیاسی پس از انقلاب اسلامی است که نویسنده توانسته است با در نظر گرفتن شرایط ایران در دهة پنجاه، به بررسی نیروهای اجتماعی و تحولات فکری نسل انقلاب بپردازد و تصویری واقع‌گرایانه از اوضاع اجتماعی ایران به دست دهد. دانشور در این رمان، برای بیان ایدئولوژی‌هایی نظیر ایدئولوژی آزادی، غرب‌زدگی، تضاد و شکاف طبقاتی، عدالت‌خواهی و... از آیات قرآنی، احادیث، داستان‌های ملی- اساطیر و پادهای استعاری تأثیر پذیرفته است. بررسی گونه‌ها و شگردهای عمق‌بخشی و توسعة فکری، معنایی و فرهنگیِ پادگفتمان‌ها و ساختار آن‌ها، جهت شناخت و درک بهتر روایات، امری ضروری است؛ از این‌رو در این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی انعکاس پادگفتمان‌های دینی، اساطیری و حماسی در رمان «جزیرة سرگردانی» مورد بررسی قرار گرفته‌است. داده‌های برآمده نشان‌گر آن است که نویسنده در برخی موارد برای تأکید و یا توجیه کردن گفتمان‌ها و یا متقاعد کردن و ترغیب مخاطب خود از پادها کمک گرفته است. مثلاً برای مخالف با غرب‌زدگی، در حالی‌که برخی از شخصیت‌ها پیروی از غرب و تقلید از آن را تنها راه رهایی از مشکلات می‌دانند، به کار بردن آیات قرآنی، فرهنگ ایرانی اسلامی را یادآوری می‌کند و یا برای بیان مفهوم عدالت‌خواهی از داستان بهرام خرمدین و حماسه عاشورا بهره گرفته است. او توسط این شگرد، موجب تقویت و حمایت گفتمان‌های انتقادی می‌شود.

کلیدواژه: هاله‌سازی‌های گفتمانی، پاد‌های دینی، آیات، استعارات، اساطیر، جزیرة سرگردانی.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن##آزغ، م.، الهیاری، ف.، و کجباف، ع. ا. (1399). تبیین جامعه‌شناختی علل پیوستن طبقات اجتماعی به شورش بابک خرمدین بر ضد عباسیان (با تأکید بر نظریۀ محرومیت نسبی تد رابرت‌گر). تاریخ و تمدن اسلامی، 31، 109 ـ 140.##احمدی، ح. (1383). هویت ملی ایرانی؛ ویژگی‌ها و عوامل پویائیآن.تهران: مؤسسۀ مطالعات ملی. تمدن ایرانی.##اردلان جوان، ع. (1368). تجلی شاعرانۀ اساطیر و روایات مذهبی در اشعار خاقانی. مشهد: آستان قدس رضوی.##بشیر، ح. (1384). تحلیل گفتمان دریچه‌ای برای کشف ناگفته‌ها. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).##پاینده، ح. (1390). اسطوره‌شناسی و مطالعات فرهنگی: تبیین یونگ از شکل‌گیری اسطوره‌ای مدرن. مجموعه‌مقالات اسطوره و ادبیات. تهران: سمت.##پاینده، ح. (1381). سیمین دانشور، شهرزادی پسامدرن. متن‌پژوهی ادبی،15، 57 ـ 82.##پوراحمدی، ح.، و کریمی الوار، ک. (1395). بررسی تطبیقی جامعه‌شناسی دین کارل مارکس و کارکس وبر با تأکید بر جنبش بابک خرم دین. مطالعات تاریخ فرهنگی، پژوهش‌نامة انجمن ایرانی تاریخ، 28، 49 ـ 74.##خالقی‌مطلق، ج. (1388). سخن‌های دیرینه (مجموعه‌مقالات دربارة فردوسی و شاهنامه). به کوشش ع. دهباشی. تهران: افکار.##دانشور، س. (1372). جزیرۀ سرگردانی. تهران: خوارزمی.##رضایی، ر.، و همکاران (1396). بررسی و تحلیل کارکرد پادگفتمانی نامه‌های نیمایوشیج. زبان و ادبیات فارسی،82، 133 ـ 154.##زرین‌کوب، ع. (1367).تاریخ مردم ایران. تهران: امیرکبیر.##سجادی‌فر، و.، پرنیان، م. (1401). کارکرد پادگفتمان‌های دینی و آیینی (رفتارهای پشتیبان)؛ مطالعة موردی قصه‌های عامیانة کوتاه ایران. روایت‌شناسی،11، 189 ـ 218.##شادمهر، م.، و کاظمی، ف. (1400). نشانه‌اسطوره‌شناسی و جایگاه روایت‌های اسطوره‌ای در تبلیغات، بازاریابی و برند سازی. روایت‌شناسی،9، 223 ـ 257.##شعیری، ح. ر. (1397). نشانه‌شناسی دیداری، نظریه و کاربرد. تهران: سخن.##شعیری، ح. ر.،وآریانا، د. (1388). راهی به نشانه ـ معناشناختی سیال. تهران: علمی و فرهنگی.##شیخ مفید، م. (1414ه.ق). الاختصاص. بیروت: دارالمفید.##طباطبایی، سید م. ح. (1371). رسالۀ انسان قبل الدنیا. قم: دارالزهرا.##عبدالله، ع. (2002). التفکیکیة، ارادة الاختلاف و سلطه العقل. دمشق: دار الحصاد.##فکوهی، ن. (1392). انسان‌شناسی هنر (زیبایی، قدرت، اساطیر). تهران: ثالث.##کاسیرر، ا. (1362). افسانۀ دولت. تهران: خوارزمی.##متس، ج.، و همکاران (1389). نظریة رمان: رمان پسامدرن: غنی شدن رمان مدرن؟. ترجمة حسین پاینده. تهران: نیلوفر.##محمودآبادی، ا.، ستوده، غ.، باباصفری، ع. ا. (1401). بررسی داستان آفرینش حضرت آدم و حوا در متون منظوم فارسی؛ با تأکید بر سده‌های دهم تا سیزدهم. سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)،63، 243 ـ 266.##مرادی، ن.، و حسینی، م. (1394). کارکرد اسطوره در گفتمان پسااستعماری رمان فارسی (با تحلیل سه رمان سووشون، رازهای سرزمین من، اهل غرق). پژوهش زبان و ادبیات فارسی، 37، 89 ـ 116.##موسوی، م.، و اسپرغم، ث. (1389). نقد اسطوره‌شناسی قصّة «دختر نارنج و ترنج» و بررسی پیش‌زمینه‌های کاربرد نارنج، ترنج و انار در این قصه. نقد ادبی،11 و 12، 233 ـ 255.##میرعابدینی، ح. (1387). صدسال داستان‌نویسی ایران. تهران: چشمه.##ون‌دایک، ت. (1382).مطالعاتی در تحلیل گفتمان.تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.##هاتفی، م. (1399). عبور از گفتمان. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##همدانی، ع. (1341). تمهیدات: مقدمه و تصحیح، تحشیه و تعلیق ع. عسیران. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.##یاکوبسن، ر. (1380). زبان‌شناسی و شعر شناسی. ترجمة ک. صفوی. در ساخت‌گرایی، پساساختگرایی و مطالعات ادبی. به کوشش ف. سجودی. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.##Quran##Abdullah, A. (2002). Separation, the will to disagree and the rule of reason. Dar alـHasad In Persian. ##Azgh, M., AlـHayari, F., Kajbaf, A.A. (2019). Sociological explanation of the causes of social classes joining Babak Khorramdin's rebellion against the Abbasids (with emphasis on Ted Robertger's theory of relative deprivation). Islamic history and civilization,31, pp. 109ـ140. ##Ahmadi, H. (1383). Iranian national identity; Its characteristics and dynamic factors. Institute of National Studies. Iranian civilization. ##Ardalan Javan, A. (1368). Poetic expression of religious myths and legends in Khaqani's poems. Astan Quds Razavi. ##Bashir, H. (2005). Discourse analysis is a window to discover the unsaid, 4th edition. Imam Sadegh University Press. ##Cassirer, E. (1362). The myth of the government. Kharazmi. In Persian. ##Daneshvar, S. (1372). Jaziresargardani. Kharazmi. ##Fakuhi, N. (2012). Anthropology of art (beauty, power, mythology). second edition. Third. ##Hatefi, M. (2019). Crossing the discourse. First edition. Research Institute of Humanities and Cultural Studies. ##Karajki, M. (1410 AH). Kenz alـFaadi. First Edition. Dar alـZhakhar. ##Kilini, M. (1407). enough fourth edition. Dar alـKatb alـIslamiyeh. ##khaleghimotlagh, J. (1388). Old words (a collection of articles about Ferdowsi and Shahnameh). By the efforts of Ali Dehbashi. Third edition. Afkar. ##Metts, J. and others. (1389). Theory of the novel: Postmodern novel: Enrichment of the modern novel? Translated by H.Payandeh. First EditionNilofar. ##Moradi, N., Hosseini, M. (2014). The function of myth in the postـcolonial discourse of the Persian novel (with the analysis of three novels by Sushun, RazahiSarzemen Man, Ahl Ghareq. Research on Persian Language and Literature. 37th issue. pp. 116ـ89. ##Mirabedini, H. (2010). One hundred years of Iran's story writing. Fifth Edition. Cheshme. ##Mahmoudabadi, A., Sotoudeh, Gh., Babasafari, A. (2022). Examination of the hands of creation of Adam and Eve in Persian verse texts; with an emphasis on the 10th to 13th centuries. Stylistics of Persian poetry and prose (Bahar Adeb). 63, pp. 243ـ266. ## Mousavi, M., Spargham, S. (2010). Criticism of the mythology of the story "The Girl of Orange and Pomegranate" and examining the backgrounds of the use of orange, orange and pomegranate in this story. literary criticism Q3,11&12, pp. 233ـ255. ##Payandeh, H. (2011). Mythology and Cultural Studies: Jung's Explanation of Modern Myth Formation. A collection of articles on mythology and literature. Third edition. Side. ##Payandeh, H. (2002). SiminDaneshvar, Postmodern Shahrzadi. Literary research text, 15, pp. 57ـ82. ##Pourahmadi, H., Karimi Alvar, K. (2015). Comparative study of the sociology of religion by Karl Marx and Karx Weber with an emphasis on the Babak Khorram Din movement. Studies of cultural history, research journal of the Iranian History Association. seventh year Number twenty eight. pp. 49ـ74. ##Rezaei, R. and others. (2016). Investigation and analysis of antiـdiscursive function of Nimayoshij's letters. Persian Language and Literature, 82, pp. 133ـ154. ##Sajjedi far, V., Parniyan, M. (2022). The function of religious and ritual counterـdiscourses (supportive behaviors); A case study of Iranian short folk tales. Narrative Science, 11, pp. 189ـ218. ##Shadmehr, M. and Kazemi, F. (2021). Mythological symbolism and the place of mythological narratives in advertising, marketing and branding. Narrative Science,9, pp. 223ـ257. ##Shairi, H.R. (2017). Visual semiotics, theory and application. Ch2. Sokhn. ##Shairi, H.R.,& Aria, D. (2009). A way to fluid semiotics. Scientific and Cultural. ##Sheikh Mufid, M. (1414 AH). Specialization. Dar alـMufid. ##Tabatabai, Seyyed M. (1992). Treatise on human beings before the world. Dar alـZahra. ##VanDyke, T. E. (2003). Studies in discourse analysis, first edition. Media Studies and Research Center. In Persian. ##Yacobsen, R. (2001). Linguistics and Poetics. Translation of K.Safavi in constructionism, postـconstructionism and literary studies. By the efforts of Farzan Sojodi.: Islamic Propaganda Organization. In Persian. ##Zareen Koob, A. H., (1988), History of the People of Iran. Amir Kabir.##
دوره 8، شماره 16
آذر 1403
صفحه 338-299

  • تاریخ دریافت 13 فروردین 1402
  • تاریخ بازنگری 02 خرداد 1402
  • تاریخ پذیرش 03 خرداد 1402