دو فصلنامه روایت شناسی

دو فصلنامه روایت شناسی

در جست‌وجوی نیک‌شاهی؛ هویت سیاسی اسکندر در سراسطوره ایرانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموختۀ دورۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 عضو هیئت علمی زبان و ادبیات فرانسه، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران .
3 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/jlc.2023.402416.1575
چکیده
مطالعات تراروایتی نوع گذار یک متن به متن دیگر و هم‌چنین شباهت‌ها و تفاوت‌های روایت‌پردازی‌های پسین را بررسی و تحلیل می‌کند. روایت‌پردازی محصول تعامل مؤلف و گفتمان است که با عنصر زمان پیوند می‌خورد. تاریخ ایران همواره شاهد روایت دوگانه‌‌ی شاه نیک و شاه بد بوده است. در اندیشه‌ی سیاسی ایران باستان، رسیدن به مقام نیک‌شاهی، پیش‌بایست‌هایی دارد. کسب فضایل، دادگری، بهره‌مندی از نژاد و خون شاهان، مهم‌ترین ویژگی‌های برسازنده‌ی هویت شاه نیک است که شاه را لایق دریافت فرّه ایزدی و تأیید الهی می‌کند. باورهای مذهبی، فرهنگی و اجتماعی مردم نسبت به شاه از اهمیت زیادی برخوردار بوده و شاه تجلّی پیوند دو نهاد دین و سیاست به شمار می‌رفته است. اسکندر مقدونی به عنوان تازشگری بیگانه، در راه اعتباربخشی به حکمرانی خود بر ایران‌زمین، نیازمند دست‌یابی به این هویت مشروع بود و تلاش گسترده‌ای برای ایجاد آن انجام داد. این مقاله می‌کوشد به این پرسش پاسخ دهد که چرا اسکندر برای تداوم حکمرانی خود، به هویت نیک‌شاهی نیاز داشته و زمینه‌های صورت‌بندی جدید و تحول بن‌مایه‌های اساطیری روایات اسکندر چیست؟ یافته‌های این مقاله که با روش کتاب‌خانه‌ای و مبتنی بر سراسطوره‌کاوی و تحلیل روابط بینامتنیتی حاکم بر متون و روایات سراسطوره ایرانی است، نشان می‌دهد که اسکندر از موضوع الوهیت مقام شاهی در فرهنگ ایران آگاه بوده و تلاش هدفمندی برای تبدیل از شرّ مبتذل به نیکی انجام داده است. در این مسیر برگرفتگی روایات و فرایند انباشتگی برای اثبات نژادگی و اصالت مؤثر افتاد و روایت تاریخی اسکندر به روایتی ادبی و اسطوره‌ای تغییر کرد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


احمدی، ح. (1383). ایران: هویت، ملیت، قومیت. تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.##ادی، س.ک. (1381). آیین شهریاری در شرق. ترجمۀ ف. بدره‌ای. تهران: علمی‌وفرهنگی##اومستد، ا.ت. (1380). تاریخ شاهنشاهی هخامنشی. ترجمه: م، مقدم. تهران: امیرکبیر.##برگر، آ.، درکنسکی، آ.، نودل‌من، دی.، ژنتبرگ، آ. (1353). تاریخ جهان باستان، جلد دوم: یونان. زیرنظر: و. دیاکوف، س.‌کووالف. ترجمۀ ص، انصاری.، ع، همدانی.، و م، مؤمنی. تهران: اندیشه.##بیرونی، ا. (1386). آثارالباقیه. ترجمۀ ا، داناسرشت. تهران: امیرکبیر.##پرنیان، م.، سهامی، ع. (1394). بررسی تطبیقی روایت اسکندر و سفر به «شهر زنان» در اخبارالطوال دینوری و شاهنامه فردوسی. کاوش‌نامۀ ادبیات تطبیقی، 5(18)، 53-69.##پیگولوسکایا، ن.و و دیگران (1353). تاریخ ایران باستان (از دوران باستان تا پایان سدۀ هجدهم میلادی). ترجمۀ ک، کشاورز. تهران: پیام.##ثعالبی نیشابوری، ع. (1368). تاریخ ثعالبی مشهور به غرر اخبار ملوک‌الفرس و سیرهم. ترجمۀ م. فضائلی. تهران: نقره.##دادگی، ف. (1380). بندهش. گزارنده: م، بهار. تهران: توس.##دینکرد سوم. (1381). دفتر نخست. آوانویسی و ترجمۀ ف. فضیلت. تهران: فرهنگ دهخدا.##دینکرد سوم، دفتر دوم. (1384). آوانویسی و ترجمۀ ف. فضیلت. تهران: مهرآیین.##دینوری، ا. (1960). اخبارالطوال. مصر: وزاره الثقافه و الإرشاد القومی.##رییسی، ع.، و شعبانزاده، م. (1398). تحلیل گفتمان انتقادی نامۀ اسکندر به دارا در خمسه نظامی. پنجمین همایش ملّی پژوهش‌های نوین در حوزه زبان و ادبیات ایران (با رویکرد فرهنگ مشارکتی). تهران: 1397.##زندیه، م.، و مالمیر، ت. (1399). روایت انتقاد طنزآمیز برادری دارا و اسکندر. تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی دهخدا، 44، 219-245.##سلیمانی، م.، طاهری، ص.، و صابر، ز. (1398). تحلیل روایت‌شناختی نگارۀ‌ بر تخت نشستن اسکندر در شاهنامه بزرگ ایلخانی برپایۀ الگوی نشانه‌شناسی اجتماعی تصویر. روایت‌شناسی، 6، 261-292.##سودآور، ا. (1384). فره ایزدی در آیین پادشاهی ایران باستان. تهران: نی.##شریعتی‌فر، ع. (1400). گونه‌های هم‌حضوری و تراگونگی پیش‌متن داستان اسکندر شاهنامۀ فردوسی در پس‌متن شرفنامۀ حکیم نظامی؛ براساس نظریۀ ژرار ژنت. پژوهش‌نامۀ ادبیات داستانی، 1، 45-65.##شعیری، ح.ر. (1397). تجزیه و تحلیل نشانه‌ـ‌معناشناسی دیداری (نظریه‌ها و کاربردها). تهران: سخن.##شعیری، ح.ر. (1398). تجزیه و تحلیل نشانه‌ـ‌معناشناختی گفتمان. تهران: سمت.##شوالیه، ژ.، و گربران، آ. (1384). فرهنگ نمادها. ترجمۀ س. فضایلی. تهران: جیحون.##طرسوسی، ا. (2536 [1356]). داراب‌نامه. به‌کوشش ذ. صفا. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.##فاطمی، ح.، یاحقی، م.ج.، پورخالقی چترودی، م.، و شیبانی‌فر، ر. (1391). بررسی روایت داستان اسکندر و دارا در دو گزارش ابن مقفع و فردوسی. جستارهای نوین ادبی، 45(176)، 1-35.##فردوسی، ا. (1960). شاهنامه. تصحیح: ر. علی‌یف و دیگران. زیرنظر ع. نوشین. مسکو: ادارۀ انتشارات دانش. شعبۀ ادبیات خاور. آکادمی علوم اتحاد شوروی.##قائمی، ف. (1390). تحلیل انسان‌شناختی اسطوره فرّ و کارکردهای آن در شاهنامۀ فردوسی و اساطیر ایران. جستارهای ادبی، 174، 113-148.##کارنامۀ اردشیر بابکان (1369). ترجمۀ ق. هاشمی‌نژاد. تهران: مرکز.##کریستنسن، آ. (1378). ایران در زمان ساسانیان. ترجمۀ غ. رشیدیاسمی. تهران: صدای معاصر.##مجتبایی، ف. (1352). شهر زیبای افلاطون و شاهی آرمانی در ایران باستان. تهران: انجمن فرهنگ ایران باستان.##مدبری، م.، و حسینی سروری، ن. (1387). از تاریخ روایی تا روایت داستانی (مقایسۀ شیوه‌های روایتگری در اسکندرنامه‌های فردوسی و نظامی). پژوهش‌های ادب عرفانی، 2، 1-28.##میرچا، ا. (1384). اسطورۀ بازگشت جاودانه. ترجمۀ ب. سرکاراتی. تهران: طهوری.##نامورمطلق، ب. (1397). درآمدی بر اسطوره‌شناسی. تهران: سخن.##نامورمطلق، ب. (1399). تراروایت، روابط بیش‌متنی روایت‌ها. تهران: سخن.##هدایت، ص. (1342). زند وهومن‌یسن. تهران: امیرکبیر.##Ahmadi, H. (2004). Iran: Identity, Nationality, Ethnicity. Institute for Humanities Research and Development. [In Persian]##Arrian (1998). Events after Alexander (from Photius' Bibliotheca), translated by John Rooke, edited by Tim Spalding, Routledge.##Beaudoen, Lee Andre. (2017). Mirrors of the World: Alexander Romances and the Fifteenth Century Ottoman Sultanate. A dissertation for the degree Doctor of Philosophy in History. University of California, Los Angeles##Berger, A. (1974). Istoriia drevnego Mira. V. Diakov., & S. Kovalev. (S. Ansari & Others, Trans.). Andisheh.##Biruni, A. (2007). al-Athar al-Baqiya 'an al-Qurun al-Khaliya. (A. Danaseresht, Trans). Amir Kabir. [In Persian]##Briant, Pierre, (2002). From Cyrus to Alexander a History of the Persian Empire. Translated by Peter T. Daniels, Eisenbrauns.##Chevalier, J., & Gheerbrant, A. (2005). Dictionnaire des Symboles: Mythes, Reves, Coutumes. (S. Fazaeli, Trans) Jeyhoon. [In Persian]##Christensen, A. (1999). L'Iran sous les Sassanides. (G. Rashid Yasemi, Trans.). Seday-e Moaser. [In Persian]##Dadegi, F. (2001). Bundahish. Transcription by M. Bahar. Toos. [In Persian]##Dinavari, A. (1960). Akhbar al-Tiwal. Ministry of Culture and National Guidance. [In Arabic]##Dinkard the Fourth book (2005). Transcription by F. Fazilat.Mehr Aeen.##Dinkard the third book (2002). Transcription by F. Fazilat. Farhang-e- Dehkhoda. [In Persian]##Eddy, S. K. (2002). The king is dead. Studies in the Near Eastern Resistance to Hellenism 334-31 B. C. (F. Badrehei, Trans). Elmi Farhangi. [In Persian]##Eliade, M. (2005). The Myth of the Eternal Return: Cosmos and History. (B. Sarkarati, Trans.). Tahoori. [In Persian]##Fatemi, H., Yahaghi, M.J., Pourkhaleghi, M., & Sheibanifar, R. (2012). Examining the Story of Alexander and Dara in the Two Accounts Given by Ibn-i Moghaffa’ and Ferdowsi. New Literary Studies. 45(176), 1-35.## Ferdowsi, A. (1960). Shahnameh (9 volumes). Correction by Aliyev and others. Academy of Sciences of the USSR##Ghaemi, F. (2012). The Anthropological Analysis of the “Farreh” Myth and Its Functions in Ferdowsi’s Shāh-nāmeh. New Literary Studies, 44(3), 113-148.##Hedayat, S. (1963). Zand Vahooman Yasn. Amir Kabir. [In Persian]##karname Ardashir Babakan (1990). (G. Hasheminezhad, Trans). Markaz. [In Persian]##Konstantakos, Ioannis M. (2020), The Flying King: The Novelistic Alexander (Pseudo-Callisthenes 2,41) And the Traditions of the Ancient Orient. Classica, 33, 105-138.##Modabberi, M., & Howsseinin Sarvari, N. (2008). From historical narratrion to story narration A comparison between the methods of narration in Nezami's Iskandarname and Ferdowsi's. Research on Mystical Literature. 2(2), 1-28.##Mujtabai, F. (1973). Plato's Kallipolis and Ideal Kingship in Ancient Iran. Anjoman-e Farhang-e Iran-e Bastan. [In Persian]##Namvar Motlagh, B. (2018). An introduction to mythology: Theories and applications. Sokhan. [In Persian]##Namvar Mutlagh, B. (2020). The trans-narrative of the hypertext relationships of the narratives. Sokhan. [In Persian]##Olmstead, A.T. (2001). History of the Persian Empire. (M. Moghadam, Trans). Amir Kabir. [In Persian]## Parnian, M., & Sahami, A. (2015). A Comparative Study of the Narrative of Alexander and the Journey to the "City of Women" in Dinvari's Akhbar al-Tawwal and Ferdowsi's Shahnameh. Research in Comparative Literature, 5(18), 53-70.##Pigulevskaya, N. V., & Others. (1974). History of Iran: from ancient times to the end of the 18th century. (K. Keshavarz, Trans). Payam. [In Persian]##Raisi, A., & Shabanzadeh, M. (2019). Critical Discourse Analysis of Alexander's Letter to Dara in Khamsa Nizami. The Fifth National Conference on Modern Research in the Field of Language and Literature of Iran (With participatory culture approach).##Shairi, H. (2018). Visual semiotics, theories and practices. Sokhan. [In Persian]##Shairi, H. (2019). Semiotic analysis of discourse. Samt. [In Persian]##Shariatifar, A. (2021). Types of “Co-Presence” and “Hypertextuality” Pre-text of Alexander's Story Ferdowsi's Shahnameh Beyound the Text of Hakim Nezami's Sharafnameh Due to Gerard Genette's Theory. Research on Fictional Literature, 10(1), 45-65.## Soleimani, M., Taheri, S., & Saber, Z. (2020). A Narrative Survey on the Folio of Alexander on the Throne in The Great Ilkhanid Shahnama based on Social-semiotics Pattern of Image. Journal of Narrative Studies, 3(6), 261-292.##Soudavar, A. (2005). Divine glory (Farrah Izadi) in the royal religion of the ancient Iran. Ney. [In Persian]##Tarsusi, A. (1977). Darab Nameh. By efforts of Z. Safa. Bongah-e Tarjomeh va Nasher-e Ketab. [In Persian]##Thaalibi, A. (1989). Ghurar Akhbar Muluk al- Furs wa Siyarihim (Tha'alibi History). (M. Fazaeli, Trans). Noghreh. [In Persian]##Zandieh., & Malmir, T. (2020). The narrative of satire critical of brotherhood of Alexander and Darius. Interpretation and Analysis of Persian Language and Literature Texts (Dehkhoda), 12(44), 219-245.##
دوره 9، شماره 17
اردیبهشت 1404
صفحه 234-193

  • تاریخ دریافت 25 خرداد 1402
  • تاریخ بازنگری 08 آبان 1402
  • تاریخ پذیرش 16 آبان 1402