دو فصلنامه روایت شناسی

دو فصلنامه روایت شناسی

تحلیل فرایند تولید معنا در حکایت «تعلق موش به چغز» بر اساس رویکرد نشانه - معناشناختی گفتمانی گرماس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
2 استادیار گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
10.22034/jlc.2023.406048.1580
چکیده
کشف الگوی حاکم بر آثار ادبی و بررسی عناصر درون‌متنی آن‌ها علاوه بر اینکه موجب درک و دریافت مطلوب‌تری از متون می‌شود، با کمک نتایج به‌دست‌آمده از این نوع تحلیل‌ها می‌توان به شگردهای خلق آثار نیز دست یافت. یکی از روش‌های تحلیل متون ادبی، الگوی روایی گرماس است. در این پژوهش فرایند تولید و دریافت معنا با رویکرد نشانه-معناشناختی گفتمانی در حکایت «موش و چغز» از دفتر ششم مثنوی مثنوی، بر پایة پژوهش کتابخانه‌ای و شیوۀ تحلیلی-توصیفی، واکاوی شده‌است. هدف اصلی این است که ببینیم آیا کنش به تنهایی قادر به کنترل و هدایت روایت است یا خیر؟ اگر نه، چه عنصر دیگری جهت تکمیل فرآیند کنشی در نظر گرفته می‌شود؟ همچنین چه عوامل و ابزارهایی دلالت‌های معنایی را در این دو نظام تحت تأثیر قرار می‌دهند؟ در این راستا نحوۀ تطابق ساختار این روایت با الگوی گرماس بررسی و مشخص شد که در این حکایت گفتمان غالب، شناختی است، و کنش حضور پررنگ‌تری از شوش دارد. هرچند داستان با شوش دوستی آغاز می‌شود، با کنش استمرار می‌یابد و به تنش ختم می‌شود. کنش‌گر اصلی (موش) توانش جسمی لازم برای رسیدن و همراهی با چغز (قورباغه) را ندارد، برای همین طی گفتمانی القایی با تشویق و تحریک حس جوانمردی و کرم قورباغه، او را متقاعد به بستن طناب می‌کند. البته نظام‌های گفتمانی دیگری نیز در این حکایت کوتاه به کار رفته‌است، از جمله نظام گفتمانی مرام‌مدار و نظام گفتمانی تصادفی. در نتیجة همین تصادف است که جریان روایت دستخوش تحول می‌شود و کنش هدایتگری خود را از دست می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


احسانی، ز.، شعیری، ح.ر.، و معین، م.ب. (1399). تحلیل نظام روایی محافظه‌کاری و خطرپذیری: نظریه گفتمان خیزابی، مطالعة موردی روایت هم‌نوایی شبانة ارکستر چوب‏ها اثر رضا قاسمی. روایت‏شناسی، 7، 1 ـ 32.##اسدی، ه. (1393). نگاهی به سه نظریۀ روایت پروپ، گریماس و تودوروف. نشریۀ کاربردشناسی و نشانه‌شناسی، 1، 37.##بهادیوند چگینی، م.، کریمی فیروزجایی، ع.، شعیری، ح.ر، و ارجمندی، م. (1400). تحلیل فرایند تولید معنا در «بلندی‏های بادگیر» رویکرد نشانه ـ معناشناختی گفتمانی. بلاغت کاربردی و نقد بلاغی، 3 (5)، 35 ـ 48.##حاجی آقابابایی، م. (1393). بررسی کنش‌گران حکایت‌های باب نخست کلیله و دمنه. پژوهشنامۀ ادبیات تعلیمی، 39 (8)، 69ـ 100.##حسن‏زاده، م.، صابری، ط.، فتحی، ا. و موسوی، س.ک. (1392). تحلیل ساختاری طرح داستان «از خم چنبر» دولت‏آبادی براساس الگوی گریماس. مطالعات داستانی، 1 (2)، 31 ـ 49.##خراسانی، ف. (1389). بررسی ساختار روایی داستان سیاوش بر پایۀ نظریۀ نشانه معناشناسی روایی گرمس. پایان‏نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران.##دهقانی، ن. (۱۳۹۰). بررسی تحلیلی ساختار روایت در کشف‌المحجوب هجویری براساس الگوی نشانه‌شناسی گریماس. متن‌پژوهی ادبی، ۴۸، ۹ ـ ۳۱.##رازی‏زاده، ع.، عباسی، ع. و حسینی ژرفا، س.ا. (1394). فرایند معناسازی در مثنوی سلامان و ابسال جامی براساس الگوهای نشانه معناشناسی. جستارهای زبانی، 7، 143 ـ 163.##رضاقلی نوری (1270). ریاض‌المحبیّن. کتابت محمدرضا کلهر. تهران: چاپخانۀ آقامیر محمدباقر.##زمانی، ک. (1374). شرح جامع مثنوی معنوی. تهران: اطلاعات.##ساداتی، ش. (1387). روایت‏شناسی داستان حسن کچل از سه دیدگاه ولادیمیر پراپ، گریماس و تودوروف. نشریۀ گلستانه، 96، 57 – 61.##سلدن، ر.، و ویدوسون، پ. (1384). راهنمای نظریۀ ادبی معاصر. ترجمۀ ع. مخبر. تهران: طرح نو.##شعیری، ح.ر. (1388الف). از نشانه‏شناسی ساختگرا تا نشانه‌معناشناسی گفتمانی. نقد ادبی، 8، 33 ـ 51.##شعیری، ح.ر. (1388ب). مبانی معناشناسی نوین. تهران: سمت.##شعیری، ح.ر. (1392). تجزیه و تحلیل نشانه‌معناشناختی گفتمان. تهران: سمت.##شعیری، ح.ر. (1395الف). نشانه‌شناسی ادبیات. تهران: انتشارات دانشگاه تربیت مدرس.##شعیری، ح.ر. (1395ب). یک روش علمی هرگز نمی‏میرد. نقد ادبی، 36 (9)، 191 ـ 187.##طاهرنژاد، ن.، شعیری، ح.ر.، و ایرجی، م. (۱۴۰۱). تحلیل روایت‌پریشی و چالش‌های نشانه‌معنایی آن با تأکید بر داستان شازده احتجاب. روایت‌شناسی، ۱۲، ۳۴۱ ـ ۳۶۴.## فروزانفر، م.ح. (1381). احادیث و قصص مثنوی. تهران: امیرکبیر.## فروزنده، م.، صادقی، ا.، و آقاخانی بیژنی، م. (1391). تحلیل ساختاری شعر «عقاب» خانلری و «خانة سریویلی» نیما یوشیج براساس نظریه‌های برمون و گریماس. مطالعات داستانی، 1، 5 - 19.##فروزنده، م. (۱۳۹۲). زنجیره‌ها،‌ عناصر و گزاره‌های روایی در داستن بانوی حصاری. پژوهشنامة ادب غنایی، 20، ۱۹۷ – ۲۶۲.##فضیلت بهبهانی، م.، و نارویی، ص. (1391). تحلیل ساختاری داستان جولاهه با مار بر پایۀ نظریۀ گریماس. بهار ادب، 1، 253ـ 262.##قاسمی، و.، شعیری، ح.ر.، و ضیائی، م. (1401). از کنش‌گری تا ناکش‏گری: تحلیل نشانه‏معناشناختی فرایند فروپاشی سوژه در آثار نقاشی واقع‏گرای ایران معاصر در دو دهۀ اخیر. کیمیای هنر، 45 (11)، 49 ـ 65.## عباسی، ع. (1395). روایت‏شناسی کاربردی. تهران: مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.##عباسی، ع.، و یارمند، ه. (1390). عبور از مربع معنایی به مربع تنشی: بررسی نشانه‏معناشناختی ماهی سیاه کوچولو. پژوهش‏های زبان و ادبیات تطبیقی، 3، 147 ـ 172.## کاسی، ف. (1387). تحلیل ساختاری داستان پادشاه سیاه‏پوش از منظر بارت و گریماس. ادب‏پژوهی، 5، 200 ـ 183.##گرمس، آ. ژ. (1398). نقصان معنا. ترجمۀ ح.ر. شعیری. تهران: خاموش.## علی‌اکبری، ن.، محمدی، خ.، و ریزه‌وندی، س. (1392). بررسی دو حکایت از باب سوم مرزبان‌نامه بر بنیاد نظریۀ گریماس. متن‏شناسی ادبی، 28، 292 ـ 267.## مشهدی، م.ا.، و ثواب، ف. (1393). تحلیل ساختار روایتی داستان بهرام و گل‏اندام بر پایۀ نظریۀ گریماس. فصلنامۀ متن‏پژوهی ادبی، 105، 61 ـ 83.## محمدی، م.‌ه. (1378). روش‏شناسی نقد ادبیات کودکان. تهران: سروش.##مشیدی، ج.، و آزاد، ر. (1390). الگوی کنش‌گر در برخی روایت‌های کلامی مثنوی معنوی براساس نظریۀ الگوی کنش‌گر آلژیرداس گرمس. پژوهش‏های زبان و ادب فارسی اصفهان، 3 (3). 35 ـ 46.##‌ معین، م.ب. (۱۳۹۸). تحلیل چهار نظام زبانی فضایی با تکیه بر نظام‌‌های معنایی تعاملی لاندوفسکی. جستارهای ادبی، ۵، ۴۹ ـ ۷۲.##نصیحت، ن. و همکاران (1392). بررسی نشانه‏معناشناختی ساختار روایی داستان کوتاه لقاء فی لحظۀ رحیل. جستارهای زبانی، 2 (4)، 199 ـ 220.##Abbasi, A. (2016). Applied Narratology, Tehran: Shahid Beheshti University Press, 2nd edition. [in Persian]##Abbasi, A., & Yarmand, H. (2011). From the Semantic Square to the Tense Square: Semiotic ـ Semantic Analysis of The Little Black Fish. Comparative Language and Literature Research Journal, 3, 147 ـ 172. [in Persian]##Ali ـ Akbari, N., Mohammadi, Kh, & Rizevandi, S. (2013). Analysis of Two Tales from the Third Chapter of Marzbannameh Based on Greimas' Theory. Literary Text Analysis, 28, 267 ـ 292. [in Persian]##Asadi, H. (2014). A Look at Three Narrative Theories: Propp, Greimas, and Todorov. Journal of Pragmatics and Semiotics, 1, 37. [in Persian]##Babak Moein, M. (2019). Analysis of Four Spatial Linguistic Systems Based on Interactive Semantic Systems of Landowski. Literary Studies, 5, 49 ـ 72. [in Persian]##Bahadivand Chegini, M., Karimi Firuzjayi, A., Shairi, H, & Arjmandi, M. (2021). Analysis of Meaning Production Process in Wuthering Heights: A Discursive Semiotic ـ Semantic Approach. Scientific Biannual of Applied Rhetoric and Rhetorical Criticism, 3 (5), 35 ـ 48. [in Persian]##Dehghani, N. (2011). Analytical Examination of Narrative Structure in Kashf al ـ Mahjub by Hojwiri Based on Greimas' Semiotics Model. Literary Text Analysis Journal, 48, 9 ـ 31. [in Persian]##Ehsani, Z., Shairi, H., & Moein, M. B. (2020). Analysis of Conservatism and Risk ـ Taking Narrative System: The Theory of Wave Discourse, Case Study of the Nocturnal Symphony of Wooden Orchestra by Reza Ghasemi. Biannual Journal of Narrative Studies, 7, 1 ـ 32. [in Persian]##Fazilat Behbahani, M. & Naruyi, S. (2012). Structural Analysis of the Story The Weaver and the Snake Based on Greimas' Theory. Spring Quarterly of Literary Research, 1, 253 ـ 262. [in Persian]##Forouzandeh, M. (2013). Chains, Elements, and Narrative Propositions in Lady of the Fortress. Lyric Literature Research Journal, 20, 197 ـ 262. [in Persian]##Forouzandeh, M., Sadeghi, E., & Aghakhani Bijani, M. (2012). Structural Analysis of 'Eagle' by Khanlari and 'The House of Servili' by Nima Yushij Based on Bremond and Greimas Theories. Story Studies, 1, 5 ـ 19. [in Persian]##Forouzanfar, M. H. (2002). Hadiths and Tales of Masnavi, Tehran: Amir Kabir. [in Persian]##Ghasemi, V., Shairi H., & Ziyai, M. (2022). From Actancy to Non ـ Actancy: Semiotic ـ Semantic Analysis of the Process of Subject Collapse in Realistic Paintings of Contemporary Iran in the Last Two Decades. Kimia Art Quarterly, 45 (11), pp. 49 ـ 65. [in Persian]##Greimas, A. J. (2019). The Deficiency of Meaning, Translated by Hamidreza Shairi, Tehran: Khamoush Publications. [in Persian]##Haji Aghababayi, M. (2014). Analysis of Actants in the First Chapter of Kalila va Dimna. Educational Literature Research Journal, 39 (8), 69 ـ 100. [in Persian]##Hassanzadeh, M., Saberi, T., Fathi, A, & Mousavi, S. K. (2013). Structural Analysis of the Story 'From the Circle of Goblet' by Dowlatabadi Based on Greimas' Model. Story Studies, 1 (2), 31 ـ 49. [in Persian]##Kasi, F. (2008). Structural Analysis of the Story The King in Black from Barthes and Greimas Perspectives. Literary Research Quarterly, 5, 183 ـ 200. [in Persian]##Khorasani, F. (2010). Analysis of the Narrative Structure of the Story of Siyawash Based on Greimas’ Semiotic Theory. Master's Thesis, Persian Language and Literature, Tarbiat Modares University, Faculty of Humanities. [in Persian]##Mashhadi, M. A., & Savab, F. (2014). Narrative Structure Analysis of the Story of Bahram and Gol Andam Based on Greimas' Theory. Literary Text Analysis Quarterly, 105, 61 ـ 83. [in Persian]##Mohammadi, M. H. (1999). Methodology of Children's Literature Criticism, Tehran: Soroush. [in Persian]##Moshayadi, J., & Azad, R. (2011). Actantial Model in Some Verbal Narratives of Masnavi Ma’navi Based on Greimas’ Actantial Model. Persian Language and Literature Research Journal of Isfahan, 3 (3), 35 ـ 46. [in Persian]##Nasihat, N. et al. (2013). Semiotic ـ Semantic Analysis of the Narrative Structure in the Short Story Liqaa fi Lahzat Rahil. Linguistic Studies, 2 (4), 199 ـ 220. [in Persian]##Razizadeh, Ali, Abbasi, A., & Hosseyni Zharfa, S. A. (2015). The Process of Meaning ـ Making in Jami's Salaman and Absal Based on Semiotic ـ Semantic Models. Linguistic Studies, 7, 143 ـ 163. [in Persian]##Reza Qoli Nuri. (1892), Riyadh al ـ Muhibbin, Calligraphy by Mohammad Reza Kelleher, Tehran, Aqa Mir Mohammad Baqer's Printing House. [in Persian]##Sadati, Sh. (2008). Narratology of the Story of Hassan Kachal from the Perspectives of Vladimir Propp, Greimas, and Todorov. Golestaneh Journal, 96, 57 ـ 61. [in Persian]##Selden, R., & Widdowson, P. (2005). A Guide to Contemporary Literary Theory, Translated by Abbas Mokhber, Tehran: Tarh ـ e ـ No. [in Persian]##Shairi, H. (2013). Discourse Semiotic ـ Semantics Analysis, Tehran, SAMT Publications. [in Persian]##Shairi, H. (2016a). Literary Semiotics, Tehran: Tarbiat Modares University Press. [in Persian] ##Shairi, H. (2016b). A Scientific Method Never Dies. Quarterly of Literary Criticism, 36 (9), 191 ـ 187. [in Persian]##Shairi, H. (2009a). From Structural Semiotics to Discursive Semiotic ـ Semantics. Specialized Quarterly of Literary Criticism, 8 (2), 33 ـ 51. [in Persian]##Shairi, H. (b) (2009). Foundations of Modern Semantics, Tehran: SAMT Publications. [in Persian]##Tahernezhad, N., Shairi, H., & Iraji, M. (2022). Analysis of Narrative Distortion and Its Semiotic ـ Semantic Challenges with Emphasis on the Story of Prince Ehtejab. Narrative Studies, 12, 341 ـ 364. [in Persian]##Zamani, K. (1995). Comprehensive Commentary on Masnavi Ma’navi, 2nd edition, Tehran: Ettelaat Publications. [in Persian]##
دوره 8، شماره 16
آذر 1403
صفحه 40-1

  • تاریخ دریافت 17 تیر 1402
  • تاریخ بازنگری 04 مهر 1402
  • تاریخ پذیرش 15 مهر 1402