دو فصلنامه روایت شناسی

دو فصلنامه روایت شناسی

تحلیل زمان در نظام‌های رواییِ نمایشنامۀ افرا نوشتۀ بهرام بیضایی: مطالعه‌ای در چهارچوب نشانه-معناشناسی گفتمانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد ادبیات نمایشی، دانشکدۀ هنر، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه هنرهای نمایشی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.22034/jlc.2024.441570.1618
چکیده
نشانه-معناشناسی به شرایط دریافت و تولید معنا در نظام‌های گفتمانی روایی می‌پردازد. در حوزۀ روایت می‌توان از گرمس و لاندوفسکی، دو تن از پژوهشگران مکتب پاریس نام برد که انواع روایت و گفتمان‌های آن را مورد تقسیم‌بندی انواع کنشی، تعاملی، تطابقی و امتزاجی قرار داده‌اند. زمان یکی از عناصر روایت است که در زنجیره‌های معناییِ نظام‌های یاد شده در یک اثر نقش حائز اهمیتی را داراست. زمان در نظام‌های کنش‌محور براساس روال مادی و تقویمی و در نظام‌های روایی مدرن به صورت شوشی مانند زمان‌های خلسه، چرخشی و غیره ظاهر می‌شود. در این مقاله با بررسی آرای نشانه-معناشناسان در زمینۀ گفتمان روایت و انواع آن، همچنین با تکیه بر هریک از مدل‌های روایی و زمان مربوط به آن‌ها، به این پرسش پاسخ می‌دهیم که: چگونه در یک اثر ادبی-نمایشی نظام‌های روایی حاکم بر آن تغییر می‌کنند و این دگرگونی نظام‌های گفتمانی چطور به تغییرات انواع زمان در اثر روایی منجر می‌شود؟ با توجه به رویکرد نشانه-معناشناسی گفتمانی در این مقاله، مسئلۀ اصلی این است که نظام‌های روایی و زمان‌های هریک چطور قابلیت تغییر و ورود به ساحت یکدیگر را پیدا می‌کنند. هدف اصلی از این مقاله بررسی انواع نظام‌های روایی یادشده در گفتمان نشانه-معناشناسانه و انتقال آن‌ها به یکدیگر و به تبع آن انواع زمان‌هایی که در این نظام‌ها کارکرد روایی دارند است. به منظور نیل به این هدف، بر روایت در نمایشنامۀ افرا یا روز می‌گذرد نوشتۀ بهرام بیضایی تمرکز شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابوت، ه. (1397). سواد روایت. ترجمۀ ر. پورآذر و ن. اشرفی. تهران: اطراف.##احسانی، ز.، شعیری، ح.، و معین، م. ب. (1399). تحلیل نظام روایی محافظه‌کاری و خطر‌پذیری: نظریة گفتمان خیزابی مطالعة موردی روایت همنوایی شبانة ارکستر چوب‌ها اثر رضا قاسمی. روایت‌شناسی، 4(7)، 1-32.##احمدی، پ.، و یوسفیان کناری، م. (1393). جلوه‏های موسیقایی روایت‏های چندآوا در ادبیات داستانی و نمایشی ایران؛ نمونه‏های مطالعاتی بازی آخر بانو اثر بلقیس سلیمانی و نمایشنامه افرا نوشتۀ بهرام بیضائی. مطالعات تطبیقی هنر، 4(7)، 15-28.##اطهاری نیک‏عزم، م. (1393). تحلیل زمان و شاخص‏های زمانی در ضرب‏المثل‏ها با رویکرد نشانه-معناشناسی، مورد مطالعه: زبان فارسی. جستارهای زبانی، 3، 1-25.##معین، م. ب. (1394). معنا به مثابۀ تجربۀ زیسته. تهران: سخن.##بهنام، م. (1390). بررسی تعامل دو نظام روایی و گفتمانی در داستان رستم و اسفندیار رویکرد نشانه ـ معناشناختی. پژوهش‏های زبان و ادبیات تطبیقی، 4، 1-16.##بیضایی، ب. (1381). افرا یا روز می‏گذرد. تهران: روشنگران و مطالعات زنان.##جلالی طحان زواره، ز.، و خلیل‌اللهی، ش. (1396). نشانه-معناشناسی نظام های گفتمانی شوشی در لالایی لیلی اثر حسن بنی عامری. ادبیات دفاع مقدس، 1، 15-26.##جاوید صباغیان، م.، و خراشادی، ع. (1398). تحلیل زمان روایت بر اساس آرای ژرار ژنت در آثار بهرام بیضایی؛ بررسی موردی نمایشنامه‌های افرا؛ یا روز می‌گذرد و مرگ یزدگرد و فیلمنامۀ آینه‌های روبه‌رو. در نخستین همایش ملی هنرهای نمایشی و دیجیتال. دامغان: دانشگاه دامغان.##حامدسقایان، م.، شعیری، ح.ر.، و رجبی، م. (1392). بررسی استحالۀ مکانی در نمایشنامۀ کانال کمیل: رویکرد نشانه ـ معناشناختی. نامۀ هنرهای نمایشی و موسیقی، 6، 35-46.##خراسانی، ف. (1389). بررسی ساختار روایی داستان سیاوش بر پایۀ نظریۀ نشانه معناشناسی روایی گرمس. پایان‏نامۀ کارشناسی ارشد. دانشگاه تربیت مدرس.##زرین‏کوب، ع. (1396). ارسطو و فن شعر. تهران: امیرکبیر.##سعیدفر، ف.، و علامی، ذ. (1396). تحلیل موقعیت روایی، پی‌رنگ و نحو روایی در داستان طبل هوشنگ مرادی کرمانی بر پایۀ روایت‌شناسی مکتب پاریس. مطالعات نظریه و انواع ادبی، 4، 77-96.##شعیری، ح.ر. (1386). بررسی انواع نظام های گفتمانی از دیدگاه نشانه-معناشناختی. در هفتمین همایش زبان‏شناسی ایران. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی. صص. 106-119.##شعیری، ح.ر. (1388). از نشانه‏شناسی ساختگرا تا نشانه-معناشناسی گفتمانی. نقد ادبی، 8، 33-51.##شعیری، ح.ر. (1391). تحلیل نشانه-معناشناختی خلسه در گفتمان ادبی. پژوهش‏های ادبی. 9(36-37)، 129-146.##شعیری، ح.، غفاری، م.، و رئیسی، پ. (1400). تعزیۀ سیار در صحنۀ شهر؛ بررسی نشانه-معناشناختی سیالیت مکان در تعزیۀ ضیابر. باغ نظر، 18(99)، 53-64.##طاهرنژاد، ن.، شعیری، ح.ر.، و ایرجی، م. (1401). تحلیل روایت‏پریشی و چالش‏های نشانه- معنایی آن با تأکید بر داستان شازده احتجاب. روایت‏شناسی، 6(12)، 337-364.##عباسی، ع.، و مرادی، م. (1396). بررسی تولید معنا در نظام گفتمانی روایی رمان و اگر حقیقت داشت اثر مارک لوی براساس الگوی مطالعاتی گرمس. نقد زبان و ادبیات خارجی، 14(9)، 259-278.##عباسی، ع.، و یارمند، ه. (1390). عبور از مربع معنایی به مربع تنشی: بررسی نشانه-معناشناختی ماهی سیاه کوچولو. جستارهای زبانی، 2(3)، 147-172.##فربخش، ف. (1396). بررسی زمان روایی در نمایشنامه گزارش خواب از محمد رضایی راد و خواب در فنجان خالی از نغمه ثمینی بر اساس نظریات ژرار ژنت. پایان‏نامۀ کارشناسی ارشد. دانشگاه هنر.##فرهادپور، م. (1375). یادداشتی دربارۀ زمان و روایت. ارغنون، 9 -10، 27-38.##کرباسی، ز.، شعیری، ح.، و لطافتی، ر. (1396). تحلیل نشانه معناشناختی تحقق سره و ناسره در گفتمان ادبی: مطالعۀ موردی داستان عامیانۀ سزای نیکی بدی است. فرهنگ و ادبیات عامه، 5(16)، 39-63.##کنعانی، ا. (1397). تحلیل کارکرد رخدادی ـ زبانی شطح در نظام گفتمانی غزل مولانا در دیوان شمس. جستارهای زبانی، 5، 173-196.##کنعانی، ا.، و رزمی حسن‏آباد، ف. (1400). بررسی و تحلیل کارکرد پادگفتمانی در داستان شیخ صنعان. ادبیات عرفانی، 24، 41-69.##گرمس، آ. (1398). نقصان معنا (عبور از روایت‏شناسی ساختارگرا: زیبایی‏شناسی حضور). ترجمۀ ح. شعیری. تهران: خاموش.##محمدزاده، م.، و معین، م. ب. (1400). نشانه-معناشناسی گفتمانی تن‏نگاشته‏های ایران. جستارهای زبانی، 4، 265-304.##مطهری، م.، و ناظرزاده کرمانی، ف. (1393). روایت در رمان مرشد و مارگاریتا بر اساس نظام نشانه معناشناختی روایی گرمس. پژوهش ادبیات معاصر جهان، 19(1)، 123-143.##نامورمطلق، ب. (1401). زمان دیرشی و گونه‏شناسی آن در روایت. مطالعات نظری هنر، 3، 47-62.##نجومیان، ا. (1386). خوانشی از نمایش افرا کار بهرام بیضایی. آینۀ خیال، 6، 44-49.##والاس، م. (1382). نظریه‏های روایت. ترجمۀ م. شهبا. تهران: هرمس.##Abasi, A., & Moradi, M. (2017). The study of the production of meaning in the narrative discourse systems of the novel “and if it was true” by Marc Levy, based on the model of the study of Greimas. Critical Language and Literary studies, 14(19), 259-278. [in Persian]##Abbasi, A., & Yarmand, H. (2011). Transition from the Semantic Square to Tension Square in the Case Study of “Mahi Siyāh-e Kuchulu”. Language Related Research, 2 (3), 147-172. [in Persian]##Abbott, H. (2018). Narrative literacy. Atrāf [in Persian].## Ahmadi, P., & Yousefiyān Kenāri, M. J. (2014). A study on musical aspects of polyphonic narratives in Iranian novels and plays (Case studies: The Last Play of the Lady by Belqeiys Soleimani and Afrā by Bahram Beizaee). Motāle’āt-e Tatbighi-ye Honar, 4(7), 15-28. [in Persian]##Athari Nikazm, M. (2014). Analysis of time and temporal index in proverbs with semiotic-semantic approach: Case study of Persian language. Language Related Research, 5 (3), 1-25. [in Persian]##Moin, M. B. (2015). Meaning as lived Experience. Sokhan [in Persian].##Behnam, M. (2011). Study of narrative and discursive interaction in The Rostam and Esfandiyār fiction using semio-semantics approach. Language Related Research, 2 (4), 1-16. [in Persian]##Bridgeman, T. (2007). Time and space. In D. Herman (Ed.), Narrative (pp. 52-65). Cambridge: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CCOL0521856965##Beyzai, B. (2002). Afrā. Roshangarān [in Persian].##Ehsani, Z., Shairi, H. R., & Moin, M. B. (2020). Semio semantic and narrative analysis of conversation of risk taking discourse system in Hamnavā’i-ye shabāne-ye orkestre chubhā. Journal of Literary Criticism, 4(7), 32-1. [in Persian]##Farbakhsh, F. (2017). Study of narrative time in the play Gozāresh-e Khāb by Mohammad Rezāei Rād and Khāb dar Fenjān-e Khāli by Naghmeh Samini based on Gérard Genette's ideas. Master thesis. University of Art [in Persian].##Farhadpour, M. (1996). A note about Time and Narrative. Arghanun, 9-10, 27-38. [in Persian]##Fludernik, M. (2009). An Introduction to Narratology. New York: Routledge Taylor and Francis.##Greimas, A. (2019). Noghsān-e Ma’nā. (De l'imperfection). Translated by H. R. Shairi. Khāmush [in Persian].##Hamed-Sagha’iyan, M., Shairi, H., & Rajabi, M. F. (2013). Evaluation of place transformation in the play Kānāl-e Komeyl: A semiotic approach. Journal of Dramatic Arts and Music, 3(6), 46-35. [in Persian]##Jalali Tahān, Z., & Khalilollāhi, Sh. (2018). Semio-semantic shoushi discourse in Leili Lullaby of Hassan Bani’āmeri. Holy Defense Literature, 1(1), 15-26. [in Persian]##Javid Sabbāghiyān, M., & Khorāshādi, A. )2018). Analysis of narrative time based on Gérard Genette's opinions in the works of Bahram Beyzaee; (A case study of Afra's plays, and Marg-e Yazdgerd, and the screenplay of Āyne-hā-ye Ruberu). In The First National Conference of Performing and Digital Arts, Dāmghān [in Persian].##Karbasi, Z., Shairi, H. R., & Letāfati, R. (2017). Semiotic analysis of genuine and ungenuine crystallization in literary discourse: the case study of Persian folk tale entitled “Sezā-ye niki badist”. Culture and Folk Literature, 5 (16), 39-63. [in Persian]##Kanani, E. (2018). Analysis of the language-event function of ̍Shath in the discursive system of Rumi's sonnets in Diwan-e Shams. Language Related Research, 9 (5), 173-196. [in Persian]##Kan’āni, E., & Razmi Hasan Abād, F. (2021). Investigating the functions of counter - discourse in the story of Sheikh San’ān. Mystical Literature, 13(24), 41-69. [in Persian]##Khorasani, F. (2010). The narrative structure of the story of Siyāvash's on the basis of Semio-semantic theory of Greimas. Master thesis. Tarbiat Modares University [in Persian].##Mohammadzadeh, M., & Moin, M. B. (2021). Discursive semiotics of Iranian tattoos diachronic. Language Related Research, 12 (4), 265-304. [in Persian]##Motahari, S. M. (2014). A Semiotic narrative analysis of Master and Margarita based on the ideas of Greimas. Research in Contemporary World Literature, 19(1), 123-143. [in Persian]##Nāmvar Motlagh, B. (2023). Time duration and its typology in narrative. Theoretical Studies of Art, 2(3), 47-62. [in Persian]##Nojoumiyan, A. (2007). A reading from Afra show by Bahram Beyzaee. Ayene Khiyāl, 6, 44-49. [in Persian]##Saeedfar, F., & Allami, Z. (2017). The analysis of narrative situations, issues of sequence and narrative syntax in “Tabl” humorous story by Hushang Morādi Kermāni. Journal of Theory Studies and Literary Types, 2(1), 77-95. [in Persian]##Sinha, C., & Bernárdez, E. (2015). Space, time and space-time: Metaphors, maps and fusions. In Sharifian, F. (Ed.), The Routledge Handbook of Language and Culture (pp. 309-324). Routledge.## Shairi, H. R. (2007). Study of discourse regimes on semiology approach. In 7th Conference Liguistics. Alameh Tabatabaee University. (pp. 106-114). [in Persian]##Shairi, H. (2009). Passing from a predetermined relationship of signifier and signified to a processional discursive meaning. Literary Criticism, 2 (8), 33-52. [in Persian]##Shairi, H. (2012). A semio-semantic analysis of ecstasy in literary discourse. Literary Research, 9 (36), 129-146. [in Persian]##Shairi, H. R., Ghaffari, M., & Raissi, P. (2021). Mobile Ta’ziyeh in the city scene: A Semiotic study of mobility in Ziyābar Ta’ziyeh. The Monthly Scientific Journal of Bāgh-e Nazar, 18(99), 53-64. [in Persian]##Tahernejad, N., Shairi, H., & Iraji, M. (2022). An analysis of disnarration and its semiotic challenges in Shāzde Ehtejāb. Journal of Literary Criticism, 6(12), 364-337. [in Persian]##Valas, M. (2003). Narrative theories. Translated by M. Shahbā. Hermes [in Persian].##Zarrinkub, A. (2017). Aristotle and Poetics. Amir Kabir [in Persian]
دوره 8، شماره 16
آذر 1403
صفحه 431-391

  • تاریخ دریافت 15 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش 23 اسفند 1402