1
دانشجوی دکتری باستانشناسی دورۀ اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2
استاد گروه باستانشناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
3
استاد گروه زبان و ادبیات عرب، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
10.22034/jlc.2024.462080.1649
چکیده
نشانهـمعناشناسیِ گفتمانی با شناسایی فرایندهای روایی، در متون کلامی و دیداری، به کشف معناها میپردازد. در این پژوهش، متون دیداری سنگقبور سنتی منطقهای هستند که اقلیمهای متفاوت را در خود جای داده است. تفاوت اقلیمی مهمترین عامل در تفاوت مصالح سنگقبور است. مصالح متفاوت امکان یا عدم امکان وجود کتیبه بر سنگقبور را مشخص میسازد، زیرا ایجاد کتیبه نیازمند وجود سطحی صاف است؛ قلوهسنگ چنین سطحی را فراهم نمیسازد، آجر سطحی کوچک و سنگلاشه سطحی نسبتاً بزرگتر را در اختیار قرار میدهد. مسئلۀ پژوهش حاضر این است که با توجه به ساختار کالبدی و محتوایی، و نیز شرایط و بافت محیطی، سازوکار خلق معنا را در گونههای متفاوت سنگقبور منطقه شناسایی کند. ازاینرو، هدف جستار پیشرو، شناسایی کارکردهای معنایی متفاوت و متکثر سنگ مزارها در طول بازۀ زمانی پژوهش، یعنی دوران قاجاریه و پهلوی است. نتایج بررسیها و تحلیلهای صورتپذیرفته، آشکار ساخت که سنگقبرها با توجه به ساختارشان از پدیده به پدیدار بدل شده، و در فرایندی کنشی و یا شوشی، مخاطب را با معناهایی متفاوت مواجهه میسازند. فرایند کنشی سنگقبرها، با ساختار کالبدی نسبتاً منظم و ساختار محتوایی مشخص، فقدان و مرگ فردی را اطلاعرسانی میکنند، درحالی که فرایند روایی شوشی با درهمتنیدگی مصالح، خروج از ساختار کالبدی منظم و ساختار محتوایی مشخص، و با استفاده از پروتزهای روایی، مخاطب را وارد فضا و زمان پدیداری کرده و او را نهتنها از فقدان و نبودن یک فرد مطلع میسازد، بلکه باعث میشود وی فقدان را، در فضا و زمانی انتزاعی، حس کند. دستاورد این جستار، شناسایی نشانهـمعناها و ابعاد متنوعی بود که آنها به گفتمان سنگقبور میدهند.
اسلامی، س.غ.، و شاهینراد، م. (1391). بازشناسی اصل افقیگرایی در معماری اسلامی. کیمیای هنر، 2، 41 ـ 64. بیادار، ه.، و توفیقی، پ. (1393). نمادشناسی محراب در عرفان و هنر اسلامی. مطالعات معنوی، 11 ـ 12، 153 ـ 73. بیانی، م. (1353). کتابشناسی کتابهای خطی. تهران: مؤسسۀ چاپ و انتشارات دانشگاه تهران. پاکتچی، ا. (1389). معناسازی با چنیش آشوب در نظم، در رویکرد نشانهشناسی فرهنگی. در نشانهشناسی فرهنگ(ی)، مجموعه مقالات نقدهای ادبی ـ هنری، به کوشش ا.ع. نجومیان. 87 ـ 113، تهران: سخن. پاول، ج. (1379). گام به گام؛ جهان فلسفۀ مدرن؛ پستمدرنیسم. ترجمه و ویرایش ح.ع. نوذری. تهران: انتشارات مؤسسۀ فرهنگی ـ پژوهشی چاپ و نشر نظر. پورکریم، ه. (1343). سنگ قبرهایی از دهکدۀ فشندک. هنر و مردم، 23، 27 ـ 29. پورکریم، ه. (1353). نقش و نگارهای عامیانه و اهمیت گردآوری و بررسی آنها. مردمشناسی و فرهنگ عامۀ ایران، 1، 22 ـ 29. پورکریم، ه.، و کیا، ص. (1342). سنگمزارهای ایران. هنر و مردم، 12، 30 ـ 39. پویان، ج.، و خلیلی، م. (1389). نشانهشناسی نقوش سنگقبرهای دارالسلام شیراز. کتاب ماه هنر، 144، 98 ـ 107. توحیدلو، ی.، و شعیری، ح.ر. (1396). مطالعۀ پروتزسازی گفتمانی: چرا دروغ روایی پروتز است؟. پژوهش ادبیات معاصر جهان (پژوهش زبان های خارجی)، 22(1)، 269 ـ 286. حلبی، ع.ا.، و علیاری، ش. (1391). بررسی ارتباط خواب و مرگ عارفانه در مثنوی. عرفان اسلامی (ادیان و عرفان)، 9(33)، 37 ـ 62. خلیلی، م. (1389). بررسی ساختار طراحی و نشانهشناسی نقوش سنگقبرهای قبرستان دارالسلام شیراز. موضوع عملی: تصویرسازی کتاب داستان. پایاننامۀ کارشناسی ارشد. دانشگاه تربیت مدرس. رحمانی، ج.، و قربانی، ه. (1393). نشانهشناسی فرهنگی نقوش سنگ قبور: با تأکید بر نقش شانه در تخت فولاد اصفهان. مطالعات مردمشناختی، 1، 189 ـ 215. رضاقلیفامیان، ع.، کلاهدوزمحمدی، م.، و کلاهدوزمحمدی، م. (1400). تحلیل محتوای گورنوشتههای شهر تبریز. فرهنگ و ادبیات عامه، 40، 283 ـ 320. رضایی، م. (1390). بررسی مفاهیم و ترکیبات درخت سرو بر سنگمزارهای قبرستان دارالسلام شیراز. مجلۀ نقش مایه، 8، 93 ـ 10. سجودی، ف. (1398). نشانهشناسی کاربردی. تهران: نشر علم. سلامت، ح. (1402). فضای خاطره و فراموشی در بازآرایی گورستان. تهران: اختران. شعیری، ح.ر.، و وفایی، ت. (1388). ققنوس، راهی به نشانه معناشناسی سیال. تهران: انتشارات علمی فرهنگی. شعیری، ح.ر. (1395). نشانهمعناشناسی ادبیات نظریه و روش تحلیل گفتمان ادبی. تهران: انتشارات دانشگاه تربیت مدرس. شعیری، ح.ر. (1397). نشانه ـ معناشناسی دیداری نظریهها و کاربردها. تهران: سخن. شمسآبادی، حسین (1394). شعر بهتر است یا نثر (مقابلة آراء و دیدگاه ها در ادب فارسی و عربی). ادب عربی (دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران)، 7(1 )، 155 ـ 175. شمشادی، ر.، و حسینیدستجردی، س.م. (1396). نقش و تأثیر باورها و نمادهای آیینی در شکلگیری زیگورات چغازنبیل. پژوهش در هنر و علوم انسانی، 8، 103 ـ 16. صادقیتورانپشتی، م.، میرحسینی، ی.، و آشوریجلالآبادی، م. (1396). تحلیلی بر مقولۀ انتخاب آیات در مزارنوشتههای تورانپشت؛ یادمانی با دادههای فرهنگی و تاریخی. مطالعات قرآن و فرهنگ اسلامی، 4، 55 ـ 85. عباسی، ع. (1393). روایتشناسی کاربردی (تحلیل زبانشناختی روایت: تحلیل کاربردی بر موقعیت ...). تهران: دانشگاه شهید بهشتی، مرکز چاپ و انتشارات. فکوهی، ن. (1383). انسانشناسی شهری. تهران: نشر نی. قندیه (در بیان مزارات سمرقند) (1334). به کوشش ایرج افشار. طهران: کتابخانۀ طهوری. معروفیاقدم، ا.، و حاجیزاده، ک.، و رضالو، ر.، و افخمی، ب. (1401). پیوستگی و ارتباط بین معنا و مصداق در سنگ قبور دوران اسلامی ایران (مطالعۀ موردی قوچ و شیر سنگی). مطالعات باستانشناسی، 14، 169 ـ 94. نایبی، س.، و شعیری، ح.ر. (1395). تحلیل بازنمایی سکوت براساس کارکرد تنشی گفتمان در سینمای کیشلوفسکی. دو فصلنامه علمی ـ پژوهشی دانشگاه هنر، 12، 65 ـ 80.