1
استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2
دانشآموختۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
10.22034/jlc.2025.462180.1650
چکیده
در منابع فارسی، بهویژه شاهنامه، اسطورۀ افراسیاب یک ضدقهرمان، فرصتطلب، دشمن ایرانیان، شخصیتی اهریمنی جنگجو و جادوگر، در تقابل با اسطورهقهرمانانی چون منوچهر، کیکاووس، کیخسرو، سیاوش، زال، رستم و ... معرفی شده است. او نبیرۀ فریدون (پادشاه ایرانی) و شخصیتی با کنشهایی بیشتر منفی است. کسی که همیشه درپیِ حکومت بر ایران بوده و برای اهدافش جنگ و خونریزیهای بسیار به راه انداخته است، اما در منابع ترک، بهویژه منابع متأخر، او نه افراسیاب که «آلپ.ار.تونگا» است؛ شخصیتی تاریخی و ترک، بسیار قدرتمند، قهرمان ملت ترک و نخستین هاکان (خان) آنان است؛ کسی که دغدغهاش تشکیل دولتی یکپارچه برای ترکان بود و در ذهن و حافظۀ آنان نماد شجاعت و جنگاوری است و شخصیتی حقیقیـ تاریخی دارد. بهزعم برخی منابع متأخر ترک، فردوسی در معرفی این شخصیت به تحریف روی آورده، آلپ.ار.تونگا را افراسیاب نامیده است. در این پژوهش، بهروش تطبیقی، شخصیت افراسیاب و آلپ. ار. تونگا با تکیه بر منابع فارسی، بهویژه شاهنامه، و منابع ترک برای نمونه دیوان لغت ترک، قوتادگو بیلیک (منابع متقدم) و کتاب هاکانِ توران، آلپ. ار. تونگا (نمونهای از منابع متأخر)بررسی و تحلیل شده است. نتیجۀ تحقیق نشان میدهد با وجود برخی شباهتهای این دو شخصیت، یکی اسطورهای و دیگری تاریخی میتواند باشد و اثبات اینکه آلپ.ار.تونگای ترک، در نتیجۀ تحریف فردوسی به افراسیاب، اسطورۀ ایرانی، بدل شده است؛ در حال حاضر ممکن نیست. همچنین شخصیت افراسیاب بر مبنای کهنالگوی یونگ قابل تطبیق بر کهنالگوی جنگجو و جادوگر است.
بلینتسکی، آ. (1364). خراسان و ماوراءالنهر، آسیای میانه. ترجمۀ پ. ورجاوند. تهران: گفتار. آیدنلو، س. (1382). نشانههای اساطیری افراسیاب در شاهنامه. پژوهشهای ادبی، 2، 7 ـ 36. آیدنلو، س. (1385). ارتباط اسطوره و حماسه بر پایۀ شاهنامه و منابع ایرانی. مطالعات ایرانی، 10، 1 ـ 32. آیدنلو، س. (1383). تأملاتی دربارۀ منابع و شیوۀ کار فردوسی. نشریۀ دانشکدۀ ادبیات تبریز، 192، 85 ـ 148. اسلامی ندوشن، م.ع. (1390). داستان داستانها: رستم و اسفندیار در شاهنامه. چ سوم. تهران: شرکت سهامی انتشارات. اسماعیلپور مطلق، ا. (1382). اسطوره بیان نمادین. تهران: سروش. بارتولد. و. (1376). تاریخ ترکهای آسیای میانه. ترجمۀ غ. حسینی توس، تهران. بهار، م. (1391).پژوهشی در اساطیر ایران. چ نهم. تهران: آگه. بیرلین. ج. ف ( 1397). اسطورههای موازی. ترجمۀ ع. مخبر. چ. هشتم. تهران: نشر مرکز. پورحسن دارابی، ج. (1385). جغرافیایی تاریخی شاهنامه. پژوهشنامۀ تاریخ، 2، 26 ـ 45. جوینی، ع. (1370). تاریخ جهانگشای. تصحیح و مقدمه محمد بن عبدالوهاب قزوینی. تهران: انتشارات ارغوان. حصوری، ع. (1384). سیاوشان. تهران: چشمه. دبیرسیاقی، س.م. (1380). برگردان روایتگونۀ شاهنامۀ فردوسی به نثر. چاپ21. تهران: قطره. دشتی، م. (1372). نگاهی به شخصیت افراسیاب در شاهنامه. آشنا، 11، 40 ـ 52. دیاکونوف، ا. (1354). تاریخ ماد .ترجمۀ ک. کشاورز. تهران: علمی و فرهنگی. دیانت، ع.ا.، سایت دایرهالمعارف بزرگ اسلامی؛ آخرین به روزرسانی 13 آذر 1398. رضا، ع. (1365). ایران و ترکان در روزگار ساسانیان. چ دوم. تهران: علمی و فرهنگی. سرکاراتی، ب. (1355) رستم یک شخصیت تاریخی یا اسطورهای. مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی، 2. سرکاراتی، ب. (1376). بازشناسی بقای افسانۀ گرشاسب در منظومههای حماسی ایران. نامۀ فرهنگستان، 10. صفا، ذ. (1333). حماسهسرایی در ایران. تهران: امیرکبیر. صدیقیان، م. (1375). فرهنگ اساطیر ـ حماسی ایران به روایت منابع بعد از اسلام (ج1). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. طاهری، م. (1391). جایگاه و تأثیر قوم سکایی در تاریخ و شاهنامۀ فردوسی. متنشناسی ادب فارسی، 1، 125 ـ 146. فردوسی، ا. (1402). شاهنامۀ فردوسی. به تصحیح ج. خالقی مطلق. 4 جلد. چ 15. تهران: سخن. کؤپرولو، م. ف. (1399). تاریخ ادبیات ترکی. ترجمۀ پ. زارع شاهمرسی. تهران: نشر اختر. کریستن سن، آ. (). ایران در زمان ساسانیان. ترجمۀ ر. یاسمی. تهران: امیرکبیر. کلیفورد، ا. ب. (۱۳۷۱) سلسلههای اسلامی. ترجمۀ ف. بدرهای. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی. گروسه، ر. (۱۳۸۷). امپراطوری صحرانوردان. ترجمۀ ع. میکده. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. محسنی، م.ر. (1392). پانترکیسم ایران و آذربایجان. تاریخ و فرهنگ ایران و آذربایجان و اندیشۀ پانترکیسم. چ دوم. تهران: نشر سمرقند. ندیم، م.، و صفا، م. (1395). گفتار تبارشناسی آل سامان در روایت بلعمی. جستارهای تاریخی، 1، 139 ـ 160. یاحقی، م.ج. (1375). فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی. چ دوم. تهران: سروش.
حاجیان,خدیجه و الیاس اوغلو چارییو,حدیث . (1405). مطالعه تطبیقی افراسیاب و آلپ.ار.تونگا: بازنمایی اسطورهای و تاریخی. دو فصلنامه روایت شناسی, 10(19), 155-120. doi: 10.22034/jlc.2025.462180.1650
MLA
حاجیان,خدیجه , و الیاس اوغلو چارییو,حدیث . "مطالعه تطبیقی افراسیاب و آلپ.ار.تونگا: بازنمایی اسطورهای و تاریخی", دو فصلنامه روایت شناسی, 10, 19, 1405, 155-120. doi: 10.22034/jlc.2025.462180.1650
HARVARD
حاجیان خدیجه, الیاس اوغلو چارییو حدیث. (1405). 'مطالعه تطبیقی افراسیاب و آلپ.ار.تونگا: بازنمایی اسطورهای و تاریخی', دو فصلنامه روایت شناسی, 10(19), pp. 155-120. doi: 10.22034/jlc.2025.462180.1650
CHICAGO
خدیجه حاجیان و حدیث الیاس اوغلو چارییو, "مطالعه تطبیقی افراسیاب و آلپ.ار.تونگا: بازنمایی اسطورهای و تاریخی," دو فصلنامه روایت شناسی, 10 19 (1405): 155-120, doi: 10.22034/jlc.2025.462180.1650
VANCOUVER
حاجیان خدیجه, الیاس اوغلو چارییو حدیث. مطالعه تطبیقی افراسیاب و آلپ.ار.تونگا: بازنمایی اسطورهای و تاریخی. دو فصلنامه روایت شناسی, 1405; 10(19): 155-120. doi: 10.22034/jlc.2025.462180.1650