دو فصلنامه روایت شناسی

دو فصلنامه روایت شناسی

عبور از روایت‌شناسیِ سخت به روایت‌شناسیِ نرم: خلسۀ گفتمانی در روایتِ سوررئالیستی (با تکیه بر دو داستان کوتاه سوررئالیستی فارسی)*

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران (نویسندۀ مسئول).
10.22034/jlc.2025.506837.1713
چکیده
روایت‌های سوررئالیستی از نظام‌های روایی ساختاری و کلاسیک عبور می‌کنند و ادراکات پدیداری، ناخودآگاه و امور شگفت را در رابطه‌ای دیالکتیکی بین رؤیا و واقعیّت به نمایش می‌گذارند. یکی از کارکردهای مهم این روایت‌ها کارکرد خلسه‌ای است. خلسه به حالتی اشاره دارد که گفتمان ادبی از نظام ساختاری، کنشی، برنامه‌محور و غایت‌محور عبور می‌کند و در وضعیّتی حسی- ادراکی، انتزاعی و رؤیامحور قرار می‌گیرد. مسأله‌ای که مطرح می‌شود، این است که عبور از روایت‌شناسی سخت به روایت‌شناسی نرم چگونه صورت می‌گیرد؟ و در این انتقال و عبور چه شگردها و عواملی سبب تولید معنا و خلسه در روایت سوررئالیستی می‌شود؟ این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی و با رویکرد نشانه- معناشناختیِ گفتمانی ضمن بررسی زمینه‌های عبور از روایت‌شناسی سخت در نشانه- معناشناسی روایی به روایت‌شناسی نرم، ویژگی‌های خلسۀ سوررئالیستی را در دو داستان کوتاه سوررئالیستیِ «کابوس‌های شبانه» و «رد پای مرد کهربایی» از ابوتراب خسروی، بررسی می‌کند. نتایج نشان می‌دهد روایت‌ها از نظام‌های کنشیِ صرف، ارزش‌های مادی، جنبه‌های ارجاعی، فاصله بین سوژه و ابژه و وضعیت‌های سخت و منجمد به سمت نظام‌های گفتمانی نرم، رقیق، عاطفی و پدیداری، ارزش‌های درونی، اشکال غیرارجاعی و ... حرکت می‌کنند. ساختارهای قطعیت‌یافتۀ نحوی فرومی‌ریزند و سوژه‌ها و تن‌های گرامری و سخت به سوژه‌ها و تن‌های ادراکی، رخدادی و اسطوره‌ای تبدیل می‌شوند. این تمهیدات سبب ایجاد توهّمِ تصاویر سوررئالیستی در گفته‌خوان، شوک و تکانۀ سوررئالیستی، نقصان معنا و حفظ آشنایی‌زدایی می‌شوند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

احمدی، ب. (1371). ساختار و تأویل متن. چاپ بیست و یکم. تهران: مرکز.##احمدی، ب. (1373). مدرنیته و اندیشۀ انتقادی. تهران: مرکز.##اُمورچادا، ف. (1397). کایروس و کرونوس در آثار هایدگر، ترجمۀ ع. رسولی. تهران: هزارۀ سوم اندیشه.## بارت، و. (1362). اگزیستانسیالیسم چیست؟ ترجمۀ م. مشکین‌پوش. تهران: آگاه. ##پالمر، ر. ا. (1377). علم هرمنوتیک، نظریۀ تأویل در فلسفه‌های شلایر ماخر، دیلتای، هایدگر، گادامر. ترجمۀ م. س. حنایی کاشانی. تهران: هرمس. ##پیرس، چ. س. (1381). منطق به‌مثابۀ نشانه‌شناسی: نظریۀ نشانه‌ها. ترجمۀ ف. سجودی. زیباشناخت، 6، 51 ـ 63. ##تامس پریموریک، د. (1387). مرلوپونتی، فلسفه و معنا. ترجمۀ م. ر. ابوالقاسمی. تهران: مرکز.##خاتمی، م. (1378). جهان در اندیشۀ هایدگر. تهران: مؤسسۀ فرهنگی دانش و اندیشۀ معاصر.##خسروی، ا. (1370). کابوس‌های شبانه. در هاویه. تهران: نشر مرکز. ص. 23 ـ 29.##خسروی، ا. (1377). رد پای مرد کهربایی. در دیوان سومنات. تهران: نشر مرکز. ص. 17 ـ 22.##ساکالوفسکی، ر. (1384). درآمدی بر پدیدارشناسی. ترجمۀ م. ر. قربانی. تهران: گام نو.##سجودی، ف. (1388). نشانه و نشانه‌شناسی: بررسی تطبیقی آرای سوسور، پیرس و اکو. زیباشناخت، 6، 83 ـ 100.##شعیری، ح. م. (1386). بررسی انواع نظام‌های گفتمانی از دیدگاه نشانه ـ معناشناختی. در هفتمین همایش زبان‌شناسی ایران، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی. 106 ـ 119.##شعیری، ح. م. (1388). از نشانه‌شناسی ساختگرا تا نشانه ـ معناشناسی گفتمانی. نقد ادبی، 8، 33 ـ 52.##شعیری، ح. م. (1395 الف). نشانه ـ معناشناسی ادبیات، نظریه و روش تحلیل گفتمان ادبی. تهران: دانشگاه تربیت مدرس، مرکز نشر آثار علمی.##شعیری، ح. م. (1395 ب). تجزیه و تحلیل نشانه ـ معناشناختی گفتمان. تهران: سمت.##شعیری، ح. م. (1391). نشانه ـ معناشناسی دیداری، نظریه و تحلیل گفتمان هنری. تهران: سخن.##شعیری، ح. م. (1403). نظریۀ نشانه ـ معناشناختی تن و جان برگرفته از اندیشۀ مولانا. نقد و نظریۀ ادبی، 1( 18)، 179 ـ 201.##شعیری، ح. ر.، محمودی ب.، و سبزواری، م. (1402). فرهنگ توضیحیِ جهانِ نشانه و مَعنا. تهران: لوگوس.##غفاری، ا. (1381). زمان و مکان در معرفت‌شناسی کانت و هگل. معرفت، 61، 45 ـ 49.##فتح طاهری، ع.، و جاپانی، م. (1400). بررسی تطبیقی فلسفۀ استعلایی کانت و پدیدارشناسی استعلایی هوسرل. متافیزیک، 32، 59 ـ 73.##کاسیرر، ا. (1370). فلسفۀ روشنگری. ترجمۀ ی. موقن. تهران: نیلوفر.##کنعانی، ا. (1394). تحلیل کارکرد گفتمانی نور، صدا و رنگ در مثنوی معنوی مولوی: رویکرد نشانه ـ معناشناختی. [رساله دکتری، دانشکدۀ علوم انسانی دانشگاه سمنان.]##گرمس، آ. ژ. (1398). نُقصان معنا. ترجمۀ ح. ر. شعیری. تهران: نشر خاموش.##مرلوپونتی، م. (1394). جهان ادراک. ترجمۀ ف. جابرالانصار. تهران: ققنوس.##مرلوپونتی، م. (1403). پدیدارشناسی ادراک. ترجمۀ م. علیا، تهران: نشر نی.##مروجی، ا.، ضیاء شهابی، پ.، و حسینی، م. (1400). مفهوم فضا در پدیدارشناسی کاسیرر، هایدگر و اشمیتس. پژوهش‌های فلسفی دانشگاه تبریز، 34، 363 ـ 380.##معین، م. ب. (1394). معنا به‌مثابۀ تجربۀ زیسته، گذر از نشانه‌شناسی کلاسیک به نشانه‌شناسی با دورنمای پدیدارشناختی. تهران: سخن.##معین، م. ب. (1400). گذار گرماس از منطق «لوگوسانتریم» یعنی منطق «مرکزگرایی تقلیلی اقتصادیِ حاکم بر نظام روایی کلاسیک به دورنمای پدیدارشناختی. روایت‌شناسی، 9، 391 ـ 414.##مک‌هیل. ب. (1392). داستان پسامدرنیستی. ترجمۀ ع. معصومی. تهران: ققنوس.##ورنو، ر.، وال، ژ. و دیگران (1372). نگاهی به پدیدارشناسی و فلسفه‌های هست بودن. ترجمۀ ی. مهدوی. تهران: خوارزمی.##هاتفی، م.، شعیری، ح. ر. (1390). وضعیت شبه‌گفتمانی: نشانه ـ معناشناسی تطبیقی متن و تصویر در کتاب مصور مردم معمولی. مطالعات تطبیقی هنر، 2، 41 ـ 56.##هاتفی، م. (1399). عبور از گفتمان. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##هایدگر، م. (1386). هستی و زمان. ترجمۀ س. جمادی. تهران: ققنوس.##Ahmadi, B. (1992). Structure and Interpretation of the Text. Twenty ـ first edition. Tehran [in persian].##Ahmadi, B. (1994). Modernity and Critical Thought. Tehran [in persian].##Omorchada, F. (1998). Kairos and Chronos in the Works of Heidegger, translated by A. Rasouli. Tehran [in persian].##Barthes, W. (1982). What is Existentialism? Translated by M. Meshkinposh. Tehran [in persian].##Palmer, R. A. (1998). Hermeneutics, the Theory of Interpretation in the Philosophies of Schleiermacher, Dilthey, Heidegger, Gadamer. Translated by M. S. Hanaei Kashani. Tehran [in persian].##Peirce, C. S. (1982). Logic as Semiology: The Theory of Signs. Translated by F. Sojoodi. Aesthetics, 6, 51 ـ 63.##Thomas Primoric, D. (2008). Merleau ـ Ponty, Philosophy and Meaning. Translated by M. R. Abolghasemi. Tehran [in persian].##Khatami, M. (2009). The World in Heidegger's Thought. Tehran [in persian].##Khosravi, A. (2008). "Nightmares" in Hawiyeh. Eighth edition, Tehran [in persian], pp. 23 ـ 29##.Khosravi, A. (2008). “The Footprint of the Amber Man” in Divan Somnath. Ninth edition, Tehran [in persian], pp. 17 ـ 22.##Sakalovsky, R. (2005). An Introduction to Phenomenology. Translated by M. R. Ghorbani. Tehran [in persian].##Sojoodi, F. (2009). Sign and Semiotics: A Comparative Study of the Thoughts of Saussure, Peirce, and Eco. Aesthetics, 6, 83 ـ 100.##Shairi, H. M. (2007). A study of various discourse systems from a semiotic ـ semantic perspective. In the 7th Iranian Linguistics Conference, Tehran: Allameh Tabatabaei University. 106 ـ 119.##Shairi, H. M. (2006). From structural semiotics to discourse semiotics. Literary Criticism, 8, 33 ـ 52.## Shairi, H. M. (2016). Semiotics of literature, theory and method of literary discourse analysis. Tehran [in persian].## Shairi, H. M. (2016). Semiotic analysis of discourse. Tehran: Samat.##Shairi, H. M. (2012). Visual semiotics, theory and analysis of artistic discourse. Tehran [in persian].## Shairi, H. M. (2014). Semantic theory of body and soul derived from Rumi’s thought. Literary Criticism and Theory, 18, 179 ـ 201.##Sha'iri, H. R., Mahmoudi B., Behrouz, Sabzevari, M. (2023). Explanatory Dictionary of the World of Signs and Meaning. Tehran [in persian].##Ghaffari, A. (2002). Time and Space in Kant and Hegel's Epistemology. Marafat Publication, 61, 45 ـ 49.##Fath Taheri, A., Japanese, M. (2021). A Comparative Study of Kant's Transcendental Philosophy and Husserl's Transcendental Phenomenology. Metaphysics, 32, 59 ـ 73.##Cassirer, A. (1991). Philosophy of the Enlightenment. Translated by Y. Moqen, Tehran [in persian].##Kan'ani, A. (2015). Discursive Function Analysis of Light, Sound, and Color in Rumi’s Spiritual Mathnavi: A Semantic Approach. ]PhD Thesis, Faculty of Humanities, Semnan University[.##Greimas, A. J. (2019). De l’imperfection, Commentaries. Translated by H. R. Shairi. Tehran [in persian].##Merleau ـ Ponty, M. (2015). The World of Perception. Translated by F. Jabral Ansar. Tehran [in persian].##Merleau ـ Ponty, M. (2014). Phenomenology of Perception. Translated by M. Olia, Tehran [in persian].##Maroji, A., Zia Shahabi, P., Hosseini, M. (2013). The Concept of Space in the Phenomenology of Cassirer, Heidegger, and Schmitz. Philosophical Researches of Tabriz University, 34, 363 ـ 380.##Moin, M. B. (2015). Meaning as lived experience, transition from classical semiotics to semiotics with a phenomenological perspective. Tehran [in persian].## Moin, M. B. (2021). The transition of Garmas from the logic of “logocentrism”, that is, the logic of “economic reductionist centralism” that dominates the classical narrative system to the phenomenological perspective. Journal Of Narrative Studies, 9, 391 ـ 414.##McHale. B. (2013). Postmodernist fiction. Translated by A. Masoumi, Tehran [in persian].##Verno, R., Wall, J. et al. (1993). A look at phenomenology and philosophies of being. Translated by Y. Mahdavi, Tehran [in persian].##Hatefi, M., Shairi, H. R. (2011). The quasi ـ discursive situation: comparative semiotics of text and image in the illustrated book of ordinary people. Comparative Art Studies, 2, 41 ـ 56.##Hatfi, M. (2019). Crossing Discourse. Tehran [in persian].##Heidegger, M. (2007). Being and Time, translated by S. Jamadi, Tehran [in persian].##
دوره 10، شماره 20
مهر 1405
صفحه 443-397

  • تاریخ دریافت 27 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 24 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 06 اردیبهشت 1404