دانشگازبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.
10.22034/jlc.2025.539051.1757
چکیده
مقبره پیر پالان دوز در مشهد، به عنوان یکی از بناهای تاریخی و مذهبی دوره صفوی، نه تنها از نظر معماری و هنری اهمیت دارد، بلکه به واسطه جایگاه مذهبی، فرهنگی و عرفانی خود، دارای لایههای روایی معنایی است. این مقاله با رویکرد نشانهشناسی مکان و به روش توصیفی تحلیلی، به بررسی چگونگی شکلگیری حس مکان و معنابخشی به این آرامگاه و بازنمود برخی لایههای روایی آن میپردازد. تحلیل بر مبنای نظریههای نشانهشناسی مکان و مفهوم «روایتهای مبتنی بر حس مکان» انجام شده و نقش عناصر معنایی و فرهنگی در ایجاد هویت و شخصیت مکان مورد توجه قرار گرفته است. هدف پژوهش، بررسی نقش نشانههای فرهنگی و اجتماعی در شکلگیری یک مکان روایی و هویت بخشی به این آرامگاه تاریخی است. پرسش اصلی پژوهش حاضر این است: چگونه عناصر فرهنگی و معنایی مقبره پیر پالان دوز، آن را به مکانی معنابخش و روایی بدل کردهاند؟ یافتههای تحقیق نشان میدهد که نشانههای ظاهری و هنری این آرامگاه، علاوه بر زیبایی بصری، حامل معانی عمیق عرفانی، مذهبی و فرهنگی هستند. همچنین، نام و پیشینۀ عرفانی پیر پالان دوز، موقعیت جغرافیایی آرامگاه در مجاورت حرم امام رضا (ع) و کارکرد اجتماعی آن در تقویت ایجاد روایت مکانی، تقدس و هویت معنادار آن نقش بسزایی دارند. این آرامگاه نه تنها به عنوان یک بنای تاریخی، بلکه به عنوان نمادی از پیوند عرفان مردمی و تشیع، در حافظه جمعی و هویت فرهنگی شهر مشهد و مردم آن جایگاه ویژهای یافته است.