دو فصلنامه روایت شناسی

دو فصلنامه روایت شناسی

زمان‌پروتزی در روایت: از پروتز روایی تا بازآرایی افق زمان در خوانش عرفانی «شمع و پروانه»: از پروتز روایی تا بازآرایی افق زمان در خوانش عرفانی «شمع و پروانه»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه زبانشناسی و زبانهای خارجی دانشکده ادبیات و زبانهای خارجی دانشگاه پیام نور تهران ایران
10.22034/jlc.2026.564212.1807
چکیده
این پژوهش با گسترش نظریۀ «پروتز روایی» و ارائۀ مفهوم نوآورانۀ «زمان‌پروتزی»، به بررسی تطبیقی تمثیل «شمع و پروانه» در بوستان سعدی و مثنوی بحر محیط بیدل دهلوی می‌پردازد. مسأله‌ اصلی پژوهش این است که زمان در روایت‌های عرفانی کلاسیک، به‌ویژه در دو روایت سعدی و بیدل، چگونه از سطح کنشی، خطی و تعیّنی فراتر می‌رود و در فرایندهای قبض و بسط تنشی و از طریق جانشینی پروتز به زمانی شوشی، کیفی و حضوری بدل می‌شود و بُعدی استعلایی و رخدادی می‌یابد. هدف پژوهش واکاوی سازوکارهایی است که در آن زمان به‌مثابه پروتز، امکان «فشرده‌سازی سلوک»، «امتداد لحظه وصال»، «جابه‌جایی نقش‌ها» و «گسترش مقیاس تجربه» را فراهم می‌سازد. یافته‌ها نشان می‌دهد سعدی با فشرده‌سازی مسیر و پیوند دادن «آنِ وصال» به آموزه‌های اخلاقی–تربیتی، زمان‌پروتزی را در جهت تربیت و مراقبه عرفانی بازخلق می‌کند؛ ولی بیدل با بسط‌ها و هم‌زمانی‌های چندلایه و ارتقای تجربه به مقیاس کیهانی، زمان‌پروتزی را به ابزار شهود هستی‌شناختی تبدیل می‌کند. بدین‌سان، زمان در این روایت‌ها نه صرفاً ظرف رویدادها، بلکه به‌مثابۀ پروتز عمل می‌کند؛ پروتزی که افق عرفانی روایت را بازآرایی کرده و امکان تجربه ناب حضور را می‌گشاید. این بازمهندسی خلاقانۀ زمان، افقی تازه برای همگرایی روایت‌شناسی مدرن و عرفان فارسی فراهم می‌آورد
کلیدواژه‌ها

موضوعات



مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 21 اردیبهشت 1405

  • تاریخ دریافت 13 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 12 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 19 اردیبهشت 1405