رسالۀ عشق و عقل نجم‌الدین رازی از متون برجستۀ عرفانی در اوایل سدۀ هفتم هجری است که در آن تقابل بنیادین میان دو قطب عقل و عشق در قالبی خیال‌انگیز صورت‌بندی شده است. این اثر از منظر زبان‌شناسی شناختی، به‌ویژه نظریۀ استعارۀ مفهومی، ظرفیت ویژه‌ای برای تحلیل دارد؛ زیرا استعاره‌ها در آن جدا از نقش تزیینی و ادبی، کارکردی معرفتی و هستی‌شناسانه دارند. پژوهش حاضر با تکیه بر رویکرد معناشناسی شناختی، به بررسی استعاره‌های مفهومی در این رساله پرداخته است. در این راستا، ابتدا مفاهیم کلیدی نظریۀ استعارۀ مفهومی و جایگاه تأویل در سنت عرفانی تبیین گردیده، سپس مهم‌ترین الگوهای استعاری متن، شناسایی و تحلیل شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که استعاره‌های مفهومی در این رساله، شبکه‌ای منسجم و پویا از مفاهیم معرفتی می‌سازند که از طریق آن، تجربۀ عرفانی از چهارچوب انتزاعی و پیچیده به‌شکلی قابل دریافت برای مخاطب درمی‌آید. این استعاره‌ها ضمن برجسته‌سازی مفاهیم مرتبط با عشق و عقل و در کل استعدادهای انسان در سلوک عرفانی، به تبیین مضامینی می‌پردازند که با ساختار ادبی متن نیز هماهنگی دارد. در پایان مشخص شد که رازی در استفاده از استعاره‌های مفهومی، از مفاهیم مرتبط با عقل، عشق، سفر و نور بیشترین بهره را برده است. بدین‌سان، زبان پویای نجم‌الدین رازی را می‌توان به‌منزلۀ نظامی شناختی به‌شمار آورد که هم روشن‌گر ساختار مفهومی مؤلف از هستی است و هم ابزاری برای انتقال تجربه‌های شهودی به مخاطب.