تحلیل انتقادی گفتمان، روشی کارآمد برای نمایاندن لایه‌های پنهان سخن و متن شمرده‌می‌شود. مربع ایدئولوژیک ون‌دایک(ت.1943 م.) یک نظریۀ تحلیل گفتمان انتقادی است که با تأکید بر چهار اصل گفتمانی برجسته‌کردن نکات مثبت و کم‌رنگ‌کردن نکات منفیِ خودی‌ها و برجسته‌سازی نکات منفی و کم‌رنگ‌سازی نکات مثبت غیرخودی‌ها، به چگونگی بازتاب قدرت و ایدئولوژی در گفتمان می‌پردازد. نگارندگان با بررسی نمایشنامۀ «افرا» اثر بهرام بیضایی
(1404-1317) برمبنای نظریۀ ون‌دایک به‌دنبال کشف لایه‌های پنهانی نمایشنامه‌اند تا نشا‌ن‌د‌هند چگونه شخصیت‌ها و دیالوگ‌ها در خدمت بازنمایی ایدئولوژی‌های نویسنده عمل‌می‌کنند؟ ازاین‌رو، با روش توصیفی- تحلیلی مبتنی بر متن نمایشنامه و پاسخ به این پرسش که کدام مؤلفه‌های گفتمان‌ساز متن نمایشنامه، خواننده را به کشف ایدئولوژی بیضایی رهنمون‌می‌شود؟ مشخص‌می‌کنند هدف بیضایی فقط نمایش یک داستان نیست؛ بلکه قصد دارد نابرابری‌های اجتماعی و روابط قدرت حاکم بر جامعه را نمایان‌سازد. نویسنده با استفاده از لایه‌های واژگانی، بلاغی و دستورزبانی؛ گفتگوها، صفات و ویژگی‌‌های شخصیت‌ها را به گونه‌ای انعکاس‌داده‌است تا مرز بین خودی و غیرخودی روشن باشد و با بزرگنمایی صفات منفی غیرخودی و به‌حاشیه‌راندن صفات مثبت وی و همچنین برجسته‌کردن صفات مثبت خودی و به‌حاشیه‌راندن صفات منفی وی، درپی نکوهش سلطه‌جویی و نابرابری‌های اجتماعی است.