دو فصلنامه روایت شناسی

دو فصلنامه روایت شناسی

تحلیل روابط ترامتنی نقش‌مایه زن در کاشی‌نگاره «شیخ صنعان و دختر ترسا» در دوره قاجار با تکیه بر آرای ژرار ژنت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات
2 دانشیار دانشکده هنر دانشگاه الزهرا تهران ایران
10.22034/jlc.2026.605148.1881
چکیده
در سنت تصویری داستان «شیخ صنعان و دختر ترسا» از منطق‌الطیر عطار، دختر ترسا یا معشوقی دوردست در پنجره‌ای بلند است یا ساقی‌ای که جام باده را به دهان شیخ می‌برد. این پژوهش می‌کوشد با روش توصیفی‌تحلیلی، رویکرد تاریخی و بر پایه بیش‌متنیت و بینامتنیت ژرار ژنت، نقش‌مایه دختر ترسا را در کاشی‌نگاره‌ای هفت‌رنگ بر دیواره ورودی کاخ اختصاصی کاخ گلستان تحلیل کند. پرسش اصلی آن است که این نقش‌مایه چه ویژگی‌هایی را از حکایت عطار و سنت تصویری نگه داشته، چه ویژگی‌هایی را دگرگون کرده و بیننده بدون هیچ نوشته‌ای این زن را از کدام نشانه‌ها می‌شناسد. برای این منظور، چهار اثر تصویری از چهار رسانه نگارگری، رنگ‌روغن، قلمدان لاکی و قالیچه (حدود ۱۴۰۰ تا ۱۸۹۰م) هدفمند برگزیده و جداگانه با کاشی‌نگاره سنجیده شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که نقش‌مایه دختر در این آثار سه گونه دارد: معشوق دوردست در پنجره (نگاره)، ساقی با جام و تنگ باده (رنگ‌روغن، قلمدان و قالیچه) و هم‌سخن (کاشی‌نگاره). کاشی‌نگار جام را از دست دختر گرفته و او را ایستاده، رو به شیخ و با دستی گشوده تصویر کرده است؛ دختر چیزی پیشکش نمی‌کند، بلکه سخن می‌گوید و شرط می‌گذارد. هویت او از نسبتش با نشانه‌های دیگر پدید می‌آید: کتاب زیر دست شیخ و خوک پایین قاب به شرط سوزاندن قرآن و کابین خوک‌بانی اشاره دارند. رابطه این نقش‌مایه با حکایت عطار قطعی است، اما با آثار تصویری به الگوهای مشترک محدود می‌شود. بنابراین، کنشگری دختر در این کاشی‌نگاره با گفت‌وگو و شرط‌گذاری بیان می‌شود، نه با برتری بصری یا اغواگری.
کلیدواژه‌ها
موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 01 آذر 1405

  • تاریخ دریافت 08 مهر 1405
  • تاریخ بازنگری 23 آبان 1405
  • تاریخ پذیرش 30 آبان 1405