دو فصلنامه روایت شناسی

دو فصلنامه روایت شناسی

تحلیل کاربرد معناسازانة کهن‌الگو در پاره روایت‌های «خانه ادریسیها» از شگردهای کاربردی در تحلیل گفتمان انتقادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
10.22034/jlc.2024.450713.1630
چکیده
تحلیل‌گفتمان‌انتقادی رویکردی است که زبان را به عنوان شکلی از کارکرد اجتماعی بررسی می‌کند و بر نحوة بازتولید قدرت اجتماعی و سیاسی به وسیلة متن و گفت‌وگو تأکید می‌کند. نویسندگان، بالاخص نویسندگان معاصر، گاه برای انتقاد از قدرت اجتماعی و سیاسی موجود از عناصری نظیر نماد، استعارات، کهن‌الگوها، پادگفتمان‌ها و ... بهره می‌گیرند. کهن‌الگوها تصاویری مشترک در ذهن بشریّت است که در ناخودآگاه وجود آدمی، خانه دارد. به تصاویر ناشی از این ذهنیّت‌ها، آرکی‌تایپ یا کهن‌الگو می‌گویند. در این پژوهش با استناد به الگوی انتقادی فرکلاف، گفتمان‌های مرتبط با ایدئولوژی‌های سیاسی- اجتماعی، در رمان‌ «خانه ادریسیها» استخراج شده، سپس با تأکید به چنین شواهدی،کاربرد معناسازانة متداول‌ترین کهن‌الگوها در این رمان، مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است. هدف از انجام این پژوهش، دستیابی به چنین سئوالاتی است: آیا در متن از ایماژهای کهن‌الگویی «طبیعت» استفاده شده است؟ اگر پاسخ مثبت است این ایماژها به چه صورت معانی تلویحی رمان را تقویت می‌کنند؟ چه مشابهت‌هایی بین شخصیّت‌ها و پیرنگ رمان با شخصیّت‌ها و رویدادهای اسطوره‌های کهن وجود دارد؟ کدام کهن‌الگوها در نگارش این رمان به کار رفته‌اند؟ علیزاده در این رمان، برای بیان بسیاری از مفاهیم انتقادی ازکهن‌الگوها، شخصیت‌های کهن‌الگویی، تصاویر کهن‌الگویی از طبیعت، رنگ‌ها و حیوانات کهن‌الگویی تأثیر پذیرفته است. داده‌های برآمده نشان‌گر آن است که نویسنده در برخی موارد برای تأکید و یا توجیه کردن گفتمان‌ها و یا متقاعد کردن و ترغیب مخاطب خود از کهن‌الگوها کمک گرفته است. او توسط این شگرد، موجب تقویت و حمایت معانی تلویحی در گفتمان‌های انتقادی می‌شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


اشکانی، آ.، و دشتی‌آهنگر، م. (۱۴۰۱). گذشته به‌مثابة امری مسئله‌دار در متون روایی (بررسی موردی فیلم‌های در دنیای تو ساعت چند است؟ و اژدها وارد می‌شود). روایت‌شناسی، ۶(۱۲)، ۵ـ۳۸.##اگریدی، و. (۱۳۹۴). درآمدی بر زبان‌شناسی معاصر. ترجمة ع. درزی. تهران: سمت.##ایتن، ی. (۱۳۷۸). عناصر رنگ. ترجمة ب. ژاله‌دوست. چاپ سوم. تهران: عفاف.##بتلاب‌اکبرآبادی، م.، و مونسان، ف. (۱۳۹۵). کهن‌الگوی زن در آثار غزاله علیزاده. متن‌پژوهی، ۲۰(۶۹)، ۱۸۱ـ۲۰۴.##برندفلما، ک. (۱۳۷۶). رنگ‌ها و طبیعت شفابخش آن. ترجمة ش. آذرنیوش. چاپ اول. تهران: ققنوس.##بلتهایم، ب. (۱۳۹۲). افسون افسانه‌ها. ترجمة ا. شریعت‌زاده. چاپ سوم. تهران: هرمس.##پاینده، ح. (۱۳۹۷). نظریه و نقد ادبی (درسنامه‌ای میان‌رشته‌ای). چاپ اول. تهران: سمت.##چاو، ح. و دیگران. (۱۳۹۵). تحلیل مقایسه‌ای در رمان سمفونی مردگان و خانه ادریسی‌ها با تأکید بر مضامین اجتماعی. ادبیات پارسی معاصر، ۶(۱)، ۱۳۵ـ۱۵۶.##حجتی، م. ا. (۱۳۸۳). اثرات تربیتی رنگ. چاپ اول. تهران: جمال.##حیدری‌گوجانی، ا. و دیگران. (۱۴۰۲). تحلیل عنصر شخصیت در رمان دخیل عشق بر اساس نظریة معنا‌محور. روایت‌شناسی، ۷(۱۳)، ۳۵ـ۶۹.##رئیسی‌سرحدی، ف. و دیگران. (۱۳۹۸). تحلیل کهن‌الگویی رمان سووشون». فصل‌نامه اورمزد، ۴۶، ۲۸۰ـ۳۰۳.##شایگان‌فر، ح. ر. (۱۳۸۰). نقد ادبی. تهران: دستان.##شوالیه، ژ.، و گربران، آ. (۱۳۸۸). فرهنگ نمادها. ترجمة س. فضائلی. تهران: جیحون.##شمیسا، س. (۱۳۷۵). انواع ادبی. تهران: فردوسی.##صالحی‌مازندرانی، م. و دیگران. (۱۴۰۰). واکاوی تطبیقی‌ـ‌ اسطوره‌ای رمان‌های خانۀ ادریسی‌ها از غزاله علیزاده و خانۀ اشباح از ایزابل آلنده. پژوهش ادبیات معاصر جهان، ۳۰۰ـ۳۱۹.##عبدالله، ع. (۲۰۰۲). التفکیکیة، ارادة الاختلاف و سلطه العقل. دمشق: دار الحصاد.##علیزاده، غ. (۱۴۰۰). خانۀ ادریسی‌ها. چاپ پنجم. تهران: توس.##فرکلاف، ن. (۱۳۷۹). تحلیل انتقادی گفتمان. ترجمة فاطمه شایسته‌پیران و دیگران. چاپ اول. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ای.##فرضی، ح.، و امانی، ر. (۱۳۹۱). بازتاب رئالیسم در رمان خانۀ ادریسی‌ها. پژوهش‌های نقد ادبی و سبک‌شناسی، ۱۳۵ـ۱۶۰.##قرشی، ا. (۱۳۸۰). آب و کوه در اساطیر هند و ایران. تهران: مرکز گفت‌وگوی تمدن‌ها.##قلی‌زاده‌بالدرلور، م. (۱۳۸۸). نقد و تحلیل آثار داستانی غزاله علیزاده (با تأکید بر داستان‌های خانه ادریسی‌ها، شب‌های تهران، دو منظره، بعد از تابستان، جزیره، سوچ). پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس.##کزازی، م. ج. (۱۳۷۰). مازهای راز در شاهنامه. تهران: مرکز.##کوپر، ج. (۱۳۷۹). فرهنگ مصور نمادهای سنتی. ترجمة م. کرباسیان. تهران: فرشاد.##گورین، و. و دیگران. (۱۳۷۰). راهنمای رویکردهای نقد ادبی. ترجمة پ. فرامرزی. مشهد: آستان قدس رضوی.##لوشر، م.، و ابی‌زاده، و. (۱۳۷۳). روان‌شناسی رنگ‌ها. تهران: شرکت نشر و پخش ویس.##مورنو، ا. (۱۳۹۳). یونگ، خدایان و انسان مدرن. ترجمة د. مهرجویی. چاپ هشتم. تهران: مرکز.##ون‌دایک، ت. (۱۳۸۷). مطالعاتی در تحلیل گفتمان: از دستور متن تا گفتمان‌کاوی انتقادی. ویرایش م. مهاجر و م. نبوی. تهران: دفتر مطالعات و توسعة رسانه‌ها.##وحیدنژاد، م. (۱۳۹۹). تحلیل شکل‌گیری سازه‌های نشانه‌ای و نمادین در داستان خانه ادریسی‌ها نوشتة غزاله علیزاده بر اساس آرای نشانه‌کاوی ژولیا کریستوا. جستارهای زبانی، ۳، ۲۵۵ـ۲۸۱.##هاتفی، م. (۱۳۹۹). عبور از گفتمان. چاپ اول. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##یاحقی، م. ج. (۱۳۸۸). فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.##یورگنسن، م. (۱۳۹۸). تحلیل گفتمان. ترجمة ه. خلیلی. تهران: نشر نی.##یونگ، ک. گ. (۱۳۹۲). انسان و سمبول‌هایش. ترجمة م. سلطانیه. چاپ نهم. تهران: جامی.##Abdullah, A. (2002). Separation, the will to disagree and the rule of reason. Damascus: Dar al ـ Hasad.##Ashkani, A., & Dashti Ahangar, M. (2022). The past as a problematic issue in narrative texts: A case study of the films In Your World, What Time Is It? and The Dragon Enters. Narratology, 6(12), 5–38##.Alizadeh, G. (2021). House of hydrangeas (5th ed.). Tehran: Tos.##Batlab Akbarabadi, M., & Monsan, F. (2015). The female archetype in the works of Ghazaleh Alizadeh. Textual Research, 20(69), 181–204.##Beltheim, B. (2012). The magic of legends (Trans. Akhtar Shariatzadeh, 3rd ed.). Tehran: Hermes.##Booker, C. (2004). The seven basic plots: Why we tell stories. London: Continuum.##Brand Flema, K. (1997). Its colors and healing nature (Trans. Sh. Azarniyush, 1st ed.). Tehran: Phoenix.##Chow, H., et al. (2015). Comparative analysis in the novel Symphony of the Dead and House of Hydrases with an emphasis on social themes. Contemporary Persian Literature, 6(1), 135–156.##Cooper, J. (2000). The pictorial culture of traditional symbols (Trans. M. Karbasian). Tehran: Farshad.##Egridi, V. (2014). An introduction to contemporary linguistics (Trans. A. Darzi). Tehran: Side.##Fairclough, N. (2000). Critical analysis of discourse (Trans. F. Shayesteh ـ Piran et al., 1st ed.). Tehran: Media Studies and Research Center.##Feizi, H., & Amani, R. (2012). Reflection of realism in the novel House of Hydrangeas. Researches of Literary Criticism and Stylistics, 135–160.##Frye, N. (1957). Anatomy of criticism. Princeton University Press.##Ghureshi, A. (2001). Water and mountains in the mythology of India and Iran. Tehran: Center for Dialogue of Civilizations.##Gholizadeh Balderlor, M. (2009). Criticism and analysis of Ghazaleh Alizadeh's fictional works (with an emphasis on the stories of Khane Idrisiha, Nights of Tehran, Two Landscapes, After Summer, Island, Souch). Master’s thesis, Tarbiat Modares University.##Gurin, V., et al. (1991). A guide to literary criticism approaches (Trans. P. Faramarzi). Mashhad: Astan Quds Razavi.##Hatefi, M. (2019). Crossing the discourse (1st ed.). Tehran: Research Institute of Humanities and Cultural Studies.##Hojjati, M. A. (2004). The educational effects of color (1st ed.). Tehran: Jamal.##Heydari Gojani, A., et al. (2023). Analysis of the character element in the novel Dakhil Eshgh based on meaning ـ oriented theory. Narrative Science, 7(13), 35–69.##Itten, Y. (1999). Color elements (Trans. B. Jaleh Dost, 3rd ed.). Tehran: Afaf.##Jorgensen, M. (2018). Discourse analysis (Trans. H. Khalili). Tehran: Ney Publishing.##Jung, C. G. (2013). Man and his symbols (Trans. M. Soltanieh, 9th ed.). Tehran: Jami.##Kazazi, M. J. (1991). Secret mazes in the Shahnameh. Tehran: Markaz.##Knight, J., & Gerbran, A. (2009). The culture of symbols (Trans. S. Fadaili). Tehran: Jihoon.##Luscher, M., & Abizadeh, V. (1994). Psychology of colors. Tehran: Weis Publishing and Broadcasting Company.##Moreno, A. (2013). Jung, gods, and modern man (Trans. D. Mehrjooi, 8th ed.). Tehran: Markaz.##Payandeh, H. (2017). Literary theory and criticism: An interdisciplinary textbook (1st ed.). Tehran: Side.##Reisi Sarhadi, F., et al. (2018). An archetypal analysis of Souchon’s novel. Ormazd Quarterly, 46, 280–303.##Salehi Mazandarani, M., et al. (2021). Comparative ـ mythical analysis of the novels The House of Idrisiha by Ghazaleh Alizadeh and The House of Ghosts by Isabel Allende. Contemporary World Literature Research, 300–319.##Shayeganfar, H. R. (2001). Literary criticism. Tehran: Dastan.##Shamisa, S. (1996). Literary types. Tehran: Ferdowsi.##Van Dijk, T. (2008). Studies in discourse analysis: From text order to critical discourse analysis (Eds. M. Mohajer & M. Nabawi). Tehran: Office of Media Studies and Development.##Vahidenejad, M. (2019). Analysis of the formation of “signal and symbolic” structures in the story of The House of Idrisi by Ghazaleh Alizadeh, based on Julia Kristeva's semiotic analysis. Linguistic Essays, 3, 255–281.##Yahaghi, M. J. (2009). Culture of myths and stories in Persian literature. Tehran: Contemporary Culture.##
دوره 9، شماره 18
آبان 1404
صفحه 519-473

  • تاریخ دریافت 13 فروردین 1403
  • تاریخ بازنگری 09 اردیبهشت 1403
  • تاریخ پذیرش 19 اردیبهشت 1403