دو فصلنامه روایت شناسی

دو فصلنامه روایت شناسی

نشانه شناسی شخصیت حضرت آدم در قرآن کریم با تکیه بر نظریه فیلیپ هامون

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ حقوق، الهیات و علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران
2 استاد گروه آموزشی زبان و ادبیات عربی، دانشگاه تهران، ایران (نویسندۀ مسئول).
3 دانشیار گروه قرآن، دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران.
4 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ حقوق، الهیات و علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.
10.22034/jlc.2024.446627.1624
چکیده
قرآن کریم به عنوان یک متن موثق دینی و سرشار از نشانه‌های زبانی است و یکی از دلایل تمایز آن با دیگر متون در به کارگیری نشانه‌ها به عنوان ابزار است تا بتوان از این طریق به لایه های پنهان متن دسترسی پیدا کرد. یکی از این نشانهها، شخصیتهای متعددی است که در این کتاب نام برده شده و در این میان شخصیت آدم به دلیل آغاز آفرینش بشر توسط او، مورد توجه ادیان مختلف از جمله دین اسلام قرار گرفته است. در این پژوهش شخصیت حضرت آدم با رویکرد نشانه شناختی برگرفته از الگوی نشانه شناسی فیلیپ هامون از حیث دال، مدلول (کنش گفتاری و رفتاری، معیار کمی و کیفی) و سطوح توصیف شخصیت (بیولوژیکی، روانی، اجتماعی و نمادین) مورد مطالعه قرار گرفته است. در این پژوهش از طریق بررسی انواع شخصیت در روایت آدم و نیز بررسی آدم از حیث دال، مدلول و صفات او ابعاد گوناگون شخصیت او در روایت قرآن کریم از منظر نشانه شناختی هامون واکاوی شد و اثبات شد که اسم و اوصاف شخصیت آدم با کارکرد داستانی او تطابق دارد. با توجه به این که پژوهش پیش رو، بر اساس نظریه نشانه شناسی شخصیت هامون به بررسی و تحلیل شخصیت آدم در قرآن کریم پرداخته است، و با توجه به ارتباط میان دانش نشانه شناسی و تفسیر قرآن، میتوان به این مهم اشاره کرد که این پژوهش به سبب بیان ابعاد پنهان شخصیت آدم و آشکار ساختن چگونگی و چیستی آن، میتواند به درک عمیق و فهم لطایف و ظرایف قرآنی کمک نماید.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم (1386). ترجمۀ مهدی الهی قمشه‏ای.##ابن اثیر، م. (1399ق). النهایة فی غریب الحدیث والأثر. ج.1. بیروت: المکتبة العلمیة.##ابن احمد فراهیدی، خ. (1409ق). کتاب العین. قم: مؤسسة دار الهجرة.##ابن جوزی، ع. (1422ق). زاد المسیر فى علم التفسیر. بیروت: دار الکتاب العربی.##ابن عاشور، م. (1984). التحریر والتنویر. ج. 1، تونس: الدار التونسیة للنشر.##ابن فارس، ا. (1399ق). معجم مقاییس اللغة. المحقق: عبد السلام محمد هارون. ج.1، بیروت: دارالفکر.##ابن منظور، م. (1374ق). لسان العرب. بیروت: دارالفکر.##الازهری، م. (1421ق). تهذیب اللغة. ج.۱۴. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.##البحراوی، ح. (1990). بنیۀ الشکل الروائی. البیروت: المرکز الثقافی العربی الدار البیضاء##الزحیلی، و. (1411ق). التفسیر المنیر فى العقیدة و الشریعة و المنهج. دمشق: دار الفکر.##بحرانی، ه. (1415ق). البرهان فی تفسیر القرآن. ج. 2. قم: مؤسسة البعثة.##بغوی، ح. (1420). معالم التنزیل. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.##الجمیلی، خ. (2000). اقباس الرحمن فی ادله نفی العجمۀ عن القرآن. البغداد: دار الشوون الثقافیه العامه.##حمداوی، ج. (2015). الاتجاهات السیموطیقیۀ. مکتبه المثقف، طبعه الاولی##بلاسی، م. (2001). المعرب فی القرآن الکریم. دار الکتب الوطنیه بنغازی.##خشیم، ع. (1997). هل فی القرآن اعجمی؟. بیروت: دار الشرف الاوسط.##جعفری، ی. (1381). تفسیر کوثر. قم: هجرت.##جفری، آ. (1372). واژه‏های دخیل در قرآن مجید. ترجمۀ ف. بدره‏ای. تهران: توس.##جوادی آملی، ع. (1379). تفسیر موضوعی قرآن کریم، سیرۀ پیامبران. قم: دفتر نشر اسراء.##جوادی آملی، ع. (1387). تفسیر تسنیم. ج. 1. قم: دفتر نشر اسراء.##جوالیقی، ا. (1419). المعرب من الکلام الاعجمی علی حروف المعجم. البیروت: دار الکتب العلمیه.##جوهری، ا. (1407ق). الصحاح‌ تاج اللغة و صحاح العربیة. ج.1. بیروت: دار العلم للملایین##دهخدا، ع. (1377 و 1341). لغت‌نامۀ دهخدا. تهران، انتشارات دانشگاه تهران.##رازی، ا. (1371). روض الجنان و روح الجنان فی التفسیر. مشهد: بنیاد پژوهشی اسلامی.##راغب اصفهانی، ح. (1412 ق). مفردات الفاظ القرآن. الدمشق: دارالقلم.## رضایی اصفهانی، م. و جمعی از پژوهشگران قرآنی (1387). تفسیر قرآن مهر. ج.1. قم: انتشارات پژوهش‏های تفسیر و علوم قرآن.##روحی الفیصل، س. (2003). اﻟﺮواﻳﺔ اﻟﻌﺮﺑﻴـﺔ، اﻟﺒﻨـﺎء و اﻟﺮوﻳـﺎ. السـﻮرﻳﻪ، ﻣﻨﺸـﻮرات اﺗﺤـﺎد اﻟﻜﺘـﺎب اﻟﻌﺮب##زمخشری، م. (1407ق.). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. ج.1. بیروت: دار الکتاب العربی.##سالاری‌فر، م.، موسوی اصل، م.، دولتخواه، م. و شجاعی، م. (1390). بهداشت روانی با نگرش به منابع اسلامی. تهران: سمت، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.##سجودی، ف. (1395). نشانه‏شناسی کاربردی. تهران: علم.##سیدان، ال. (1394). نشانه‏شناسی لایه‏ای رمزگان‏ها در داستان قرآنی خلقت آدم (ع) با تأکید بر کشف‌الاسرار میبدی. پژوهش‌های ادبی قرآنی، 3(4)، 144-169.##سیوطی، ج. (1348ق). المتوکلی. الدمشق: مطبعه ترقی.##طباطبایی، م. (1378). المیزان فی تفسیر القرآن. ترجمۀ محمدباقر موسوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.##طبرانی، س. (2008). التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم. اربد: الکتاب الثقافی.##طبرسی، ف. (1408ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. السوریة: دارالمعرفة.##طبرسی، ف. (1377). جوامع الجامع، ترجمۀ ا. شادمهری. مشهد: بنیاد پژوهش‏های اسلامی آستان قدس رضوی.##طبری، م. (1356). ترجمۀ تفسیر طبری. به اهتمام ح. یغمایی. تهران: توس.##طبری، م. (1412ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالمعرفة.## عامری، م. (1394). نشانه‏شناسی مردان حاکم در قرآن کریم. پایان‏نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات عربی، دانشگاه تهران: دانشکده ادبیات و علوم انسانی.##عابدینی، م. (1401). سیرۀ تربیتی پیامبران (حضرت آدم علیه السلام). قم: دفتر نشر معارف.##عیاشی، م. (1380). التفسیر. ج.2، تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیه.##فیروزآبادی، م. (1415ق). قاموس المحیط. بیروت: دارالکتب العلمیه.##قلعه‏جی، م. (1406ق). لغۀ القرآن لغۀ العرب المختارۀ، بیروت: دار النفائس.##کاشانی، ف. (1336). تفسیر کبیر منهج الصادقین فى الزام المخالفین. تهران: اسلامیه.##کاشفی، ح. (بی تا). تفسیر حسینی (مواهب علیه). سراوان: کتابفروشی نور.##مجلسی، م. (1394). بحارالانوار. ج.11. تهران: اسلامیه.##مرتضی زبیدی، م. (1414ق). تاج العروس فی شرح القاموس. بیروت: دارالفکر.##معلوف، ل. (1371). المنجد فی اللغة و الأعلام. قم: اسماعیلیان.##معین، م. (1375). فرهنگ فارسی (متوسط)، چاپ دهم، تهران: امیرکبیر.##مغنیه، م. (1386). تفسیر الکاشف. ترجمۀ موسی دانش. قم: بوستان کتاب.##هامون، ف. (1990). سیمیولیجیه الشخصیه الروائیه. الترجمۀ س. بنکراد. الرباط: دار الکلامین##The Holy Quran, Translation by Mahdi Elahi Qomsheei. ]In Persian[##Abedini, M. (2022). The Educational Conduct of the Prophets (Prophet Adam AS). Qom: Daftar Nashr Ma'arif. ]In Persian[##Al-'Ayyashi, M. (2001). Al-Tafsir, Vol. 2. Tehran: Maktabat al-Ilmiyya al-Islamiyya.] In Arabic[##Al-Azhari, M. (2000). Tahdhib al-Lugha, Vol. 14. Beirut: Dar Ihya' al-Turath al-'Arabi. ] In Arabic[##Al-Baghawi, H. (1999). Ma'alim al-Tanzil. Beirut: Dar Ihya' al-Turath al-'Arabi. ] In Arabic[##Al-Bahrani, H. (1995). Al-Burhan fi Tafsir al-Quran, Vol. 2. Qom: Mu'assasat al-Bi'tha. ] In Arabic[##Al-Bahrawi, H. (1990). Bunyat al-Shakl al-Riwa'i. Beirut: Al-Markaz al-Thaqafi al-'Arabi. ] In Arabic[##Al-Firuzabadi, M. (1995). Al-Qamus al-Muhit. Beirut: Dar al-Kutub al-'Ilmiyya. ] In Arabic[##Al-Jamilī, K. (2000). Iqbās al-Raḥmān fī adillat nafy al-'ujma 'an al-Qur'ān. Baghdad: Dār al-Shu'ūn al-Thaqāfiyya al-'Āmma. ] In Arabic[##Al-Jawaliqi, A. (1998). Al-Mu'arab min al-Kalam al-A'jami 'ala Huruf al-Mu'jam. Beirut: Dar al-Kutub al-'Ilmiyya. ] In Arabic[##Al-Murtada al-Zabidi, M. (1994). Taj al-'Arus fi Sharh al-Qamus. Beirut: Dar al-Fikr. ] In Arabic[##Al-Ragheb al-Isfahani, H. (1992). Mufradat Alfaz al-Quran. Damascus: Dar al-Qalam. ] In Arabic[##Al-Razi, A. (1992). Rawd al-Jinan wa Ruh al-Jinan fi al-Tafsir. Mashhad: Islamic Research Foundation. ] In Arabic[##Al-Suyuti, J. (1929). Al-Mutawakili. Damascus: Matba'at Taraqqi. ] In Arabic[##Al-Tabarani, S. (2008). Al-Tafsir al-Kabir: Tafsir al-Quran al-'Azim. Irbid: Al-Kitab al-Thaqafi. ] In Arabic[##Al-Tabari, M. (1977). Translation of Tafsir al-Tabari, Ed. H. Yaghma'i. Tehran: Tus. ] In persian [##Al-Tabari, M. (1992). Jami' al-Bayan fi Tafsir al-Quran. Beirut: Dar al-Ma'rifa. ] In Arabic[##Al-Tabarsi, F. (1988). Majma' al-Bayan fi Tafsir al-Quran. Syria: Dar al-Ma'rifa. ] In Arabic[##Al-Tabarsi, F. (1998). Jawami' al-Jami, Trans. A. Amiri Shadmehri. Mashhad: Islamic Research Foundation of Astan Quds Razavi. ] In Arabic[##Al-Zamakhshari, M. (1987). Al-Kashshaf 'an Haqa'iq Ghavamez an Tanzil, Vol. 1. Beirut: Dar al-Kitab al-Arabi. ] In Arabic[##Al-Zuhayli, W. (1991). Al-Tafsir al-Munir fi al-'Aqida wa al-Shari'a wa al-Manhaj. Damascus: Dar al-Fikr. ] In Arabic[##Ameri, M. (2015). "Semiotics of Ruling Men in the Holy Quran", Master's Thesis in Arabic Language and Literature. University of Tehran: Faculty of Literature and Humanities. ] In Persian[##Balasi, M. (2001). Al-Mu'arab fi al-Quran al-Karim. Dar al-Kutub al-Wataniyya, Benghazi. ] In Arabic[##Dehkhoda, A. (1958 & 1998). Dehkhoda Dictionary. Tehran: University of Tehran Press. ] In Persian[##Encyclopaedia Judaica. (2007): adam.##Hamdawi, J. (2015). Al-Ittijahat al-Simyutiyya. Maktabat al-Muthaqaf, 1st Edition. ] In Arabic[##Hamon, P. (1972). Pour un statut sémiologique du personnage. In: Littérature, n°6, 1972. Littérature. Mai. pp. 86-11##Hamon, P. (1990). Simiyulujiyat al-Shakhsiyya al-Riwa'iyya, Trans. S. Binkirad. Rabat: Dar al-Kalamayn. ] In Arabic[##Jowhari, A. (1987). Al-Sehah: Taj al-Lugha wa Sehah al-'Arabiyya, Vol. 1. Beirut: Dar al-'Ilm lil-Malayin.] In Arabic[##Ibn Ahmad Farahidi, K. (1989). Kitab al-'Ayn. Qo: Mu'assasat Dar al-Hijra. ] In Arabic[##Ibn al-Jawzi, A. (2001). Zad al-Masir fi 'Ilm al-Tafsir. Beirut: Dar al-Kitab al-Arabi.##Ibn Ashur, M. (1984). Al-Tahrir wa al-Tanwir, Vol. 1. Tunisia: Al-Dar al-Tunisiyya lil-Nashr. ] In Arabic[##Ibn Athir, M. (1979). Al-Nihaya fi Gharib al-Hadith wa al-Athar, Vol. 1. Beirut: Al-Maktaba al-Ilmiyya. ] In Arabic[##Ibn Faris, A. (1979). Maqayis al-Lugha, Ed. Abd al-Salam Muhammad Harun, Vol. 1. Beirut: Dar al-Fikr. ] In Arabic[##Ibn Manzur, M. (1955). Lisan al-'Arab. Beirut: Dar al-Fikr.##Jafari, Ya'qub. (2002). Tafsir Kawthar. Qom: Hijrat. ] In Arabic[##Javadi Amoli, A. (2000). Thematic Interpretation of the Holy Quran: The Conduct of the Prophets. Qom: Israe Publications. ] In Persian[##Javadi Amoli, A. (2008). Tafsir Tasnim, Vol. 1. Qom: Israe Publications.##Jeffery, Arthur. (1993). Foreign Vocabulary of the Qur'an, Trans. F. Badra'i. Tehran: Tus Publications. ] In Persian[##Kashani, F. (1957). Tafsir Kabir: Minhaj al-Sadiqin fi Ilzam al-Mukhalifin. Tehran: Islamiyya. ] In Arabic[##Kashifi, H. (n.d.). Tafsir Husayni (Mawahib 'Aliyya). Saravan: Ketabforushi Noor. ] In Arabic[##Khashim, A. (1997). Hal fi al-Quran A'jami?. Beirut: Dar al-Sharaf al-Awsat. ] In Arabic[##Majlisi, M. (2015). Bihar al-Anwar, Vol. 11. Tehran: Islamiyya. ] In Arabic[##Ma'luf, L. (1992). Al-Munjid fi al-Lugha wa al-A'lam. Qom: Ismailiyan. ] In Arabic[##Moein, M. (1996). Persian Dictionary (Intermediate), 10th Edition. Tehran: Amir Kabir. ] In Persian[##Mughniya, M. (2007). Tafsir al-Kashif, Trans. Musa Danesh. Qom: Bustan-e Ketab. ] In Arabic[##Qal'aji, M. (1986). Lughat al-Quran Lughat al-'Arab al-Mukhtara. Beirut: Dar al-Nafa'is. ] In Arabic[##Rezaei Esfahani, M. & a group of Quranic researchers. (2008). Tafsir Quran Meh, Vol. 1. Qom: Pazhuhesh-ha-ye Tafsir va Olum-e Quran Publications. ] In Persian[##Ruhi al-Faisal, S. (2003). Al-Riwaya al-'Arabiyya: al-Bina' wa al-Roya. Syria: Publications of the Arab Writers Union. ] In Arabic[##Sojoudi, F. (2016). Applied Semiotics. Tehran: Elm Publishing.##Salari-Far, M.; Musavi Asl, M.; Dolatkhah, M.; Shujaei, M. (2011). Mental Health with Regard to Islamic Sources, 2nd Edition. Tehran: SAMT, Research Institute of Hawzeh and University. ] In Persian[##Seyedan, E. (2015). Layered Semiotics of Codes in the Quranic Story of Adam's Creation (AS) with Emphasis on Kashf al-Asrar by Maybudi. Literary-Quranic Research, 3(4), 144-169. ] In Persian[##Tabatabaei, M. (1999). Al-Mizan fi Tafsir al-Quran, Trans. M. Musavi. Qom: Islamic Publications Office. ] In Persian[##
دوره 9، شماره 18
آبان 1404
صفحه 333-290

  • تاریخ دریافت 12 اسفند 1402
  • تاریخ بازنگری 23 مرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 11 شهریور 1403