دو فصلنامه روایت شناسی

دو فصلنامه روایت شناسی

بررسی گونه های روایی و کارکردهای گفتمانی آن در منظومه لیلی و مجنون جامی براساس نظریة ژپ لینت ولت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه کوثر بجنورد، بجنورد، ایران
10.22034/jlc.2025.445128.1622
چکیده
ژپ لینت ولت در گونه‏شناسی روایی، متون روایی را براساس کلان‌ساختار روایی‏شان به سه گونة متن‌گرا، کنشگرا و خنثی طبقه‏بندی کرده‏ است. این گونه‏های روایی از حیث پایۀ ادراکی ـ  روانی (پرسپکتیو روایی (زاویۀ دید)، عمق پرسپکتیو، وجه روایی، پایۀ زمانی، پایۀ مکانی و کلامی با یکدیگر متفاوتند و بر ابعاد عاطفی، شناختی، تعمیمی و گفتمانی متن تأثیرگذارند. پژوهش حاضر می‏کوشد با تکیه بر نظریة گونه‏شناسی روایی ژپ لینت ولت، بسامد گونه‏های روایی متن‌گرا، کنشگرا و خنثی را در منظومة لیلی و مجنون جامی و نیز کاربردهای گفتمانی آن را واکاوی کند. نتایج پژوهش حاضر نشان می‏دهد این منظومه از یک قاب‏بندی روایتی مشابه (دیباچه و ختم کتاب) با دیگر منظومه‏های فارسی برخوردار است که به صورت دنیای داستانی همسان روایت می‏شود. در این بخش از روایت، راوی ـ  نویسنده انتزاعی به گونه‏ای کنشگرا دلایل و انگیزه‏های نظم این منظومه را یاد کرده ‏است. شروع قصه در دنیای داستانی ناهمسان رخ می‏دهد که سه گونۀ ‏روایی متن‌گرا، کنشگرا و خنثی قابل تفکیک است. گونۀ روایی متن‌گرا در دنیای داستانی ناهمسان، براساس  برخورداری از پایة زمانی و مکانی خارج از قصه، دارای ویژگی خودآگاهی، خداگونگی و تفسیرگری و گفتمان آن از نوع شناختی است. گونۀ روایی کنشگرا در گفت‌و‌گوی شخصیت‏های قصه با یکدیگر نمود یافته ‏است که از پایة زمانی و مکانی یکسانی نسبت به قصه برخوردارند و کارکرد گفتمانی شخصیت‏های اصلی در این گونۀ روایی، عاطفی ـ شناختی است اما کارکرد گفتمانی شخصیت‏های فرعی به صورت تعمیمی است. از گونۀ روایی خنثی نیز برای وصف فضا و موقعیت، توصیف حالات شخصیت‏های اصلی قصه یعنی لیلی و مجنون استفاده ‏شده ‏است که وجه عاطفی گفتمان را تقویت می‏کند. 
کلیدواژه‌ها
موضوعات

پارسا، س.ا.، و رحیمی، م. (1396). بررسی نشانه معناشناختی داستان لیلی و مجنون جامی بر پایۀ تحلیل گفتمان. فنون ادبی، 1، 1 ـ 18. پروینی، خ.، و ناظمیان، ه. (1387). الگوی ساختارگرایی ولادیمیر پراپ و کاربردهای آن در روایتشناسی. پژوهش زبان و ادبیات فارسی، 11، 183 ـ 203. پرینس، ج. (1391). روایت‏شناسی: شکل و کارکرد روایت. ترجمۀ م. شهبا. تهران: مینوی خرد. تولان، م. (۱۳۸۳). روایت‏شناسی درآمدی زبان‏شناختی ـ انتقادی. ترجمة ف. علوی و ف. نعمتی، تهران: سمت. جامی، ن. (1382). مثنوی هفت اورنگ. به تصحیح و مقدمه م. مدرس گیلانی. تهران: مهتاب. حری، ا. (1382). روایت و روایت‏شناسی. زیباشناخت، 8، 321 ـ 351. خدیور، ه.، و شریفی، ف.(1390). اشتراکات لیلی و مجنون جامی و لیلی و مجنون نظامی و مجنون و لیلی امیرخسرو دهلوی. اندیشه‏های ادبی، 7، 59 ـ 88. ذوالفقاری، ح. (1388). مقایسۀ چهار روایت لیلی و مجنون نظامی، امیر خسرو، جامی و مکتبی. متن‌شناسی ادب فارسی، 1، 53 ـ 89. شعیری، ح.ر. (1395). تجزیه و تحلیل نشانه ـ معناشناختی گفتمان. تهران: سمت. شعیری، ح.ر. (1388). از نشانه‏شناسی ساختارگرا تا نشانه‏معناشناسی گفتمانی. نقد ادبی، 8، 33 ـ 51. فاضلی، م.(1383). گفتمان و تحلیل‏گفتمان انتقادی. پژوهشنامۀ علوم انسانی و اجتماعی، 14، 81 ـ 107. عباسی، ع. (1381). تخیل، روایت و شکل‏شناسی در آثار داوود غفارزادگان. پژوهشنامة ادبیات کودک و نوجوان، 30، 153 ـ 167. عباسی، ع. (1393). روایت‏شناسی کاربردی. تهران: دانشگاه شهید بهشتی. کهنمویی، ژ.، خطاط، ن.، و افخمی، ع. (1381). فرهنگ توصیفی نقد ادبی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران. لینت ولت، ژ. (1391). رساله‌ای درباب گونه‌شناسی روایت نقطه دید: نظریه و تحلیل. ترجمة ع. عباسی و ن. حجازی. تهران: علمی و فرهنگی. محمدی فشارکی، م.، و خدادادی، ف. (1397). فرهنگ توصیفی اصطلاحات روایت‏شناسی. تهران: سورة مهر. مکاریکا، ا. (۱۳۸۵). دانشنامة ادبی معاصر. ترجمة م. نبوی و م. مهاجر. تهران: آگه. یوسفی، ح. (1373). بررسی تحلیلی و تطبیقی لیلی و مجنون نظامی و جامی. نشریة ادبستان، 53، 85 ـ 87.
دوره 10، شماره 19
اردیبهشت 1405
صفحه 228-190

  • تاریخ دریافت 02 اسفند 1402
  • تاریخ بازنگری 10 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 23 دی 1403