دو فصلنامه روایت شناسی

دو فصلنامه روایت شناسی

بازنمایی جنگ در «کلیت انضمامی» رمان (تأملی در رئالیسمِ سه رمان شاخص جنگ در دهۀ شصت)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار زبان و ادبیات فارسی، گروه مطالعات ادبی، پژوهشکدۀ تحقیق و توسعۀ علوم انسانی (سازمان سمت)، تهران، ایران
10.22034/jlc.2025.491479.1693
چکیده
مقالۀ حاضر، تحلیلی جامعه‌شناختی بر سه رمان شاخص جنگ تحمیلی در دهۀ 1360 است: زمین سوخته از احمد محمود (1361)، زمستان 62 از اسماعیل فصیح (1366)، و در شعله‌های آب از سید مرتضی مردیها (1368). مفهوم بنیادی و اساسی در این مقاله «کلیت» است. «کلیت» در سنت لوکاچی (جامعه‌شناسی رمان که متمرکز بر فرم است) مفهومی مرکزی است، چراکه یکی از مسائل اصلی جامعه‌شناسی رمان در قرن بیستم، فهم چگونگیِ بازنماییِ ساخت اجتماعی و فرم‌های اندیشگانی آن در «کلیت انضمامی» رمان است. در متن‌پژوهی کل‌نگر و تطبیقی مقالۀ حاضر، نشان داده شده است که سه رمان مذکور، رمان‌هایی تقریباً رئالیستی هستند که سودای بازنمایی «کلیت جنگ» را داشته‌اند. معلوم شده است که اشکال و نیروگذاری‌های اجتماعی در واقعۀ بزرگ «جنگ تحمیلی» چگونه در کلیت انضمامی این رمان‌ها «بازنماییِ روایی» شده‌اند و دیالکتیک «جزئیتِ مبتنی بر ناگواری جنگ/ کلیتِ مبتنی بر استعلایِ ضرورت دفاع از میهن» در آن‌ها چگونه بوده است. فرم این رمان‌ها، سنتزی برای ذات‌گرایی دو گروه ایده‌محور و جزئیت‌محور بوده است: اجزای ناگوار و فاجعه‌گون جنگ، هر چند که انکار نمی‌شوند و به عریان‌ترین شکل ممکن بازنمایی می‌شوند، اما در سطح «جزئیت» خود می‌مانند؛ و از ترکیب و پیوند و نسبت آن‌ها با «رکن استعلاییِ» ضرورت دفاع از میهن و آرمان، کلیتی پدیدار می‌شود که فراتر از اجزاست و با جنگ به‌منظور از دفاع از خود، منافاتی ندارد. این «کلیت» هیچ یک از اجزا را نادیده نمی‌گیرد یا انکار نمی‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ایوتادیه، ژ. (1390). جامعه‎شناسی ادبیات و بنیان‎گذاران آن. در درآمدی بر جامعه‎شناسی ادبیات. گزیده و ترجمۀ م.ج. پوینده. تهران: نقش جهان مهر. صص 81ـ 115. بهیان، ش. (1388). مقدمۀ مترجم فارسی بر «رمان تاریخی». در رمان تاریخی گئورگ لوکاچ. تهران: اختران. صص 7ـ23. ژیمنز، م. (1393). زیباشناسی چیست؟ ترجمۀ م.ر. ابوالقاسمی. تهران: ماهی. فصیح، ا. (1402). زمستان 62. چاپ پانزدهم، تهران: ذهن‌آویز. گلدمن، ل. (1377). تأملی دربارۀ تاریخ و آگاهی طبقاتی. مقدمه بر تاریخ و آگاهی طبقاتی. ترجمۀ م.ج. پوینده. تهران: نسل قلم. صص 13ـ 41. گلدمن، ل. (1390). جامعه‌شناسی ادبیات. در درآمدی بر جامعه‎شناسی ادبیات. گزیده و ترجمۀ م.ج. پوینده. تهران: نقش جهان‌مهر. صص 49ـ 65. لارنسون، د.ت.، و سوئینگ‎وود، آ. (1399). جامعه‎شناسی ادبیات. ترجمۀ ش. بهیان. تهران: سازمان سمت. لنار، ژاک. (1390). جامعه‎شناسی ادبیات و شاخه‎های گوناگون آن. در درآمدی بر جامعه‎شناسی ادبیات. گزیده و ترجمۀ م.ج. پوینده. تهران: نقش جهان‌مهر. صص 65ـ 81. لوکاچ، گ. (1373). پژوهشی در رئالیسم اروپایی. ترجمۀ ا. اکبری. تهران: علمی و فرهنگی. لوکاچ، گ. (1377). تاریخ و آگاهی طبقاتی: پژوهشی در دیالکتیک مارکسیستی. ترجمۀ م.ج. پوینده. تهران: نسل قلم. لوکاچ، گ. (1381). نظریۀ رمان. ترجمۀ ح. مرتضوی. تهران: قصه. لوکاچ، گ. (1388). رمان تاریخی. ترجمۀ ش. بهیان. تهران: اختران. لوکاچ، گ. (1397). جان و صورت. ترجمۀ ر. رضایی. تهران: ماهی. محمود، ا. (1361). زمین سوخته. تهران: نشر نو. مردیها، س.م. (1379). در شعله‌های آب. تهران: سخن. همرمایستر، ک. (1399). سنت زیباشناسی آلمانی. ترجمۀ م.ر. ابوالقاسمی. چاپ دوم. تهران: ماهی.
دوره 10، شماره 19
اردیبهشت 1405
صفحه 498-459

  • تاریخ دریافت 10 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 12 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 23 دی 1403