دو فصلنامه روایت شناسی

دو فصلنامه روایت شناسی

تحلیل نشانه‌ ـ معناشناختی فرایند نظام گفتمانی طرح‌واره‌های تنشی‌ـ عاطفی در شعر «عروسک کوکی» فروغ فرّخ‌زاد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
2 استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
3 استاد مدعو دانشگاه فرهنگیان شیراز، شیراز، ایران
10.22034/jlc.2025.467816.1660
چکیده
نشانه‌ـ معناشناسی ابزاری دقیق در خدمت مطالعۀ سازوکار شکل‌گیری و تولید معناست. دو گونۀ مهم شناختی و عاطفی در جریان سیال گفتمان ادبی باعث تولید معنا می‌شوند. شعر «عروسک کوکی» فروغ فرخ‌زاد ازجمله اشعار نسبتاً کوتاه وی در قالب شعر نو با ویژگی‌های سبکی خود او در مجموعۀ «عصیان» و یکی از برجسته‌ترین اشعار فمینیستی اوست. ازآنجاکه گفتمان حاکم بر این شعر بر پایۀ ارتباط گستره‌ای و فشاره‌ای بنا نهاده‌ شده‌ است، این مقاله در صدد آن است که با استفاده از روش تحلیلی‌ـ توصیفی به بررسی نظام تنشی‌ـ عاطفی موجود در این شعر بپردازد و سازوکارهای شکل‌گیری، تولید، و تداوم معنای عاطفی و تعامل آن با سایر معانی را  تبیین کند و نیز چگونگی شراکت نشانه‌ـ معناها در تولید معنا را توضیح ‌دهد و هم‌چنین با بررسی ویژگی‌های حسی‌ـ ادراکی شعر نشان ‌دهد که رابطۀ احساسی و تنشیِ عناصِر دخیل در سازوکارهای تولید گفتمان عاطفی چگونه درجهت تثبیت معنای موردنظر گفته‌پرداز (شاعر) عمل ‌کرده‌ است. یافته‌های پژوهش نشان ‌می‌دهد که «موضع گفتمانی»، «اتصال و انفصال گفتمانی»، «تأثیر افعال»، «دورنماسازی»، «ضرب‌آهنگ» و «تنشْ» مکان‌ها و زمان‌های جدیدی را در دل گفتمان بهوجودآورده و محدودۀ شعر را گسترده‌تر ساخته ‌است. روابط بین نشانه‏های شعر نشان‌‏دهندۀ این است که شاعر برای آشکار کردن وضعیت کنش «نشستن منفعلانه» راهبردها و شگردهای مختلفی پایه‏ریزی‌کرده ‌است که مهم‏ترین آن‌ها عاطفی‏سازی فضای گفتمان است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

اطهاری، م.، و احمدی، س. (1397). تحلیل نشانه‌شناختی شیوه‏های گفته‌پردازی در یسن‏های نهم و دهم اوستا. جستارهای زبانی، 5 (40)، 164-165. بنی‌احمدی، س. (۱۳۹۱).‌ بررسی نظام تنشی گفتمان در رمان مردی که در خواب است با رویکرد نشانه‌‌معناشناسی. پایان‌نامۀ کارشناسیِ ‌ارشد. دانشگاه فردوسی مشهد. حسام‌پور، س.، و مهرابی، ا. (1395). تجزیه‌ و تحلیل نشانه‌ـ معناشناسی شعر «حلاج» شفیعی کدکنی. دانشگاه شیراز، 66. حسام‌پور، س.، و مهرابی، ا. (1395). تجزیه‌ و تحلیل نشانه معناشناسی شعر «حلاج» سرودۀ شفیعی‌کدکنی. ایران‌نامگ، 4، 50-70 داوودآبادی فراهانی، م. (1389). تحلیل نشانه‌ـ معناشناسی خطبۀ زینب کبری(س) در کوفه براساس طرح‏وارۀ تنشی. علوم قرآن و حدیث، 103، 97-112. دهخدا، ع. ا. (بی‌تا). لغتنامۀ دهخدا. زیر نظر م. معین و س.ج. شهیدی. تهران: سیروس؛ ج44 (حرف «ی») رضایی، ر. (۱۳۹۵). نظام روایی گفتمان در ادبیات داستانی معاصر ایران در چارچوب رویکرد نشانه‌ـ معناشناسی گفتمان؛ مطالعۀ موردی: آثار گلی ترقی، سپیدۀ شاملو، و مهسا محب‌علی. پایان‌نامۀ کارشناسیِ‌ ارشد. دانشگاه تربیت مدرس. زیرک، س.، و کاشانی، م. (1399). بررسی نظام عاطفی گفتمان در شعر وداع اخوان ثالث با رویکرد نشانه‌‌ معناشناسی. زبان و ادب فارسی دانشگاه آزاد سنندج، 44، 996، بند 2. ساسانی، ف. (1389). معناکاوی: به سوی نشانه‌شناسی اجتماعی. تهران: علم. شریفی، ح.، و نجم‌الدین، ف. (1393). تحلیل نشانه‌شناختی گفتمانی سورۀ الرحمن (مبتنی بر الگوی تنشی). پژوهش‌نامۀ تفسیر و زبان قرآن، 1، 47-72 شعیری، ح. ر. (1384). بررسی بنیادین ادراک حسی در تولید معنا. پژوهش‌نامۀ علوم انسانی، 45-46، 131ـ 146. شعیری، ح. ر. (1385). تجزیه ‌و تحلیل نشانه-معناشناسی گفتمان. تهران: سمت. شعیری، ح. ر. (1387). ویژگی‌های نشانه‌ـ معناشناختی تأخیر کنشی، بررسی موردی مست و هوشیار پروین اعتصامی، مجموعه مقالات الکترونیکی چهارمین همایش پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی. رشت: دانشگاه گیلان با همکاری انجمن علمی زبان و ادبیات فارسی، صص 1ـ 13. شعیری، ح. ر. (1389). مطالعۀ نشانه‌ـ معناشناختی زیباشناسی در گفتمان ادبی. دومین هم‌اندیشی زبان‌شناسی و مطالعات بین‌رشته‌ای، ادبیات و هنر. به‌کوشش ف. ساسانی. تهران. زیرنظر معاونت علمی‌ـ پژوهشی فرهنگستان هنر شعیری، ح. ر. (1388). از نشانه‌شناسی ساخت‌گرا تا نشانه‌ـ معناشناسی گفتمانی. نقد ادبی، 8 ، 47. شعیری، ح. ر. (1388). مبانی معنا‏شناسی نوین. تهران: سمت. شعیری، ح. ر. (1389). تجزیه و تحلیل نشانه‌ـ معناشناختی گفتمان. چاپ اول. تهران: سمت عباسی، ع. (1383). کارکرد روایی‌ـ معنایی نشانه‌ها در تابلو قربانی ‌کردن حضرت ابراهیم (ع). اولین هم‌اندیشی نشانه‌شناسی هنر، تهران: فرهنگستان هنر، صص. 205-226. گرمِس، آ. (1389). نقصان معنا. ترجمه و شرح ح.ر. شعیری. تهران: علم. معین، م. (1363). اسم جنس و معرفه و نکره. تهران: امیرکبیر. منصوری، ل.، و تلخابی، م. (1400). فمینیسم در شعر عروسک کوکی فروغ فرخ‌زاد. پنجمین کنفرانس بینالمللی مطالعات زبان و ادبیات ملل، تهران، نمایه‌شده در پایگاه سیویلیکا 1263936https://civilica.com/doc میزبان، الهام و همکاران (1401). دلایل خروجِ بندِ موصولی در متون تاریخی؛ مطالعۀ موردی: سفرنامۀ ناصرخسرو. فصلنامۀ زبان‌پژوهی دانشگاه الزهرا. 44، 181-208. نجفی، عباس و همکاران (1401). تحلیل فرایند نظام گفتمانی طرح‌واره‌های تنشی‌ـ عاطفی در شعر ادونیس و شاملو با رویکرد نشانه‌ـ معناشناختی؛ مطالعۀ موردی: شعر مرثیه‌الحلاج و مرگ ناصری. جستارهای زبانی. 6، 65- 97.
دوره 10، شماره 19
اردیبهشت 1405
صفحه 536-499

  • تاریخ دریافت 30 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری 12 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 23 دی 1403