1
دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
2
دانشآموختة دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
10.22034/jlc.2025.479138.1675
چکیده
زاویۀ دید اولشخص به اولشخص مفرد محدود نیست. صورت اولشخص جمع نیز گونة دیگر این زاویۀ دید است. مؤلف گاه برای واقعنمایی در این زاویۀ دید، در بخشهایی از داستان ماهیت روایتگر را به شکل مفرد نمایش میدهد. میتوان چنین روایتهایی را «ما ـروایت فنی» نامید. هدف این پژوهش شناسایی گونههای زیرمجموعة ما ـروایت فنی است و اهمیت این گونهشناسی، در ارائة ردهبندی دقیقتر برای بخشی از زاویۀ دیدهای اولشخص جمع است. برای دستیابی به این هدف نخست باید به این پرسش محوری پاسخ داد که بهترین معیار ردهبندی ما ـروایتهای فنی چیست؟ پیشفرض بر این است که جایگاه اولشخص مفرد یا «من» بازگوکننده میتواند شاخصة مناسبی برای تفکیک گونهها از یکدیگر باشد. بنابراین در پژوهش پیشرو با مبنا قرار دادن سه عامل ارتباط «من» با سایر اعضای گروه، میزان آگاهی «من» و اهمیت نقش فردی «من» در جمع مدنظر، داستانهایی از پیکرة ادبیات داستانی معاصر ایران مورد خوانش قرار میگیرند و با رویکردی توصیفی ـتحلیلی دامنة تأثیرگذاریِ این اولشخص مفرد و بهتبع آن، حالتهای گوناگون ما ـروایتهای فنی تبیین میشوند.
الهی، ا. (۱۳۶۹). اختگی. در دیگر سیاوشی نمانده. تهران: توس. پرینس، ج. (۱۳۹۹). فرهنگ تفصیلی اصطلاحات روایتشناسی. ترجمة ر. موسوینیا. اهواز: دانشگاه شهید چمران تولان، م. (۱۳۹۸). روایتشناسی: درآمدی زبانشناختی ـ انتقادی. ترجمة ف. علوی و ف. نعمتی. تهران: سمت جاهدجاه، ع.، و رضایی، ل. (۱۳۹۲). بررسی نظری و کاربردی روایت اولشخص جمع. جستارهای ادبی، ۱۸۲، ۴۷ ـ ۷۴. حسینیزاد، م. (۱۴۰۰). شبتر از آن بود که چیزی ببینیم. در سرش را گذاشت روی فلز سرد: از کشتن و رفتن. چاپ دوم. تهران: چشمه. خسروی، ا. (۱۳۹۰). کابوسهای شبانه. در هاویه. چاپ چهارم. تهران: چشمه. روانیپور، م. (۱۳۶۹). ما فقط از آینده میترسیم. در سنگهای شیطان. تهران: مرکز. شهبازی، ن.، و بیات، ح. (۱۴۰۱). ظرفیتهای زبانی ما ـ راوی: ملاحظات کاربرد ضمیر اولشخص جمع در روایتگری. نقد و نظریۀ ادبی، ۱۴، ۱۴۷ ـ ۱۷۱. شهبازی، ن.، بیات، ح.، پارسانسب، م.، و سارلی، ن. (۱۴۰۲). کرانبندی اصطلاح روایت جمعی: مطالعة نقش عامل روایی در انگاشتهای اشتراکی. ادبیات پارسی معاصر، ۲، ۱۸۹ ـ ۲۱۱. فقیری، ا. (۱۳۸۸). راهنما. در ببینم نبضتان میزند؟!. تهران: چشمه. گلشیری، هـ . (۱۳۸۲). فتحنامة مغان. در نیمه تاریک ماه. چاپ دوم. تهران: نیلوفر. لینتولت، ژ. (۱۳۹۸). ابعاد روایتپردازی: مضمون، ایدئولوژی، هویت. ترجمة ن. حجازی، تهران: علمی و فرهنگی. محمودی ایرانمهر، ع. (۱۳۸۹). ابر صورتی. در ابر صورتی. چاپ دوم. تهران: چشمه. مارتین، و. (۱۳۹۱). نظریههای روایت. ترجمة م. شهبا. چاپ پنجم. تهران: هرمس.