دو فصلنامه روایت شناسی

دو فصلنامه روایت شناسی

بررسی سطوح روایت و عناصر آن در طرح روایی تعزیه حضرت علی‌اکبر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فلسفۀ هنر دانشکدۀ هنر دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران.
2 استاد تمام فلسفۀ هنر دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد، یزد، ایران ایران
3 دانشیار گروه بازیگری و کارگردانی دانشکدۀ هنر و معماری دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
4 دانشیار فلسفۀ هنر دانشکده ادبیات دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران، ایران
5 استادیار فلسفۀ هنر دانشکده هنر دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران، ایران
10.22034/jlc.2025.489148.1691
چکیده
Copyright: © 2026 by the authors. Submitted for possible open access publication under the terms and conditions of the Creative Commons Attribution (CC BY -NC) license https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/).





روایت‌شناسی چارچوب و الگویی نظری و کاربردی برای تجزیه ‌و تحلیل اقسام روایات، ازجمله‌ سـرگذشت‌های واقـعی، تاریخی و روایات فراهم می‌کند. بخش عمدۀ شرح داستانی و ساختار روایی نمایش آیینی تعزیه مجموعه‏ای است از روایت‌های تعلیمی و عرفانی که از رهگذر شگردهای ادبی و به‌ویژه فنون‌ قصه‌سرایی و حکایت‌پردازی و به‌اصطلاح، ادبـیات داستانیِ روایی انتقال ‌یافته است. برای شناخت و تحلیل ساختار روایی نمایش آیینی تعزیه، بهره‏گیری از نظریه‌های روایت‏شناسی و تئوری‏های آن مانند سطوح ‏روایی، طرح، داستان، متن‏ روایی، شیوۀ روایی قصص، معانی و مبانی که ابزاری برای تحلیل متن در اختیار می‏گذارند، از شیوه‏های کارآمد به‌حساب می‏آیند. هدف این پژوهش این است که با مطالعۀ طرح ‌روایی تعزیۀ حضرت علی‌اکبر براساس نظریات روایتشناسی، سطوح روایی و «طرح» حاکم بر این تعزیه را تحلیل کرده و به شکل، ساختار و الگوهای تشکیل‌دهندۀ آن‏ها پی ببریم. این مقاله به روش توصیفی ‏‏ـ‏‏ تحلیلی و با بهره‏گیری از منابع کتابخانه‏ای و اینترنتی تدوین ‌شده است و جامعۀ تحقیق نیز تعزیۀ حضرت علی‌اکبر اجراشده در سال 1403 در قریۀ قوچان خوانسار است. این مقاله در صدد است به این پرسش پاسخ دهد که چگونه می‌توان براساس نظریات روایتشناسی، سطوح روایی و «طرح» حاکم بر تعزیۀ حضرت علی‌اکبر را تحلیل کنیم و به شکل، ساختار و الگوهای تشکیل‌دهندۀ آن‏ها پی ببریم؟
در نتیجه‌گیری مقاله تأکید می‏شود که طرح روایی تعزیۀ حضرت علی‌اکبر از چیدمان 22 موتیف اصلی تشکیل‌شده است که از چیدمان این موتیف‌های اصلی از وحدت شکلی و معنایی طرح روایی تعزیه قابل‌تحلیل است. بر همین اساس، طرح روایی تعزیۀ حضرت علی‌اکبر از منظر شیوه‏های تشکیل پیاپیِ سطوح روایی متعدد، آمیخته شدن و درهم‌تنیدگی این سطوح با یکدیگر، شکست‏های پی‏در‏پی خط روایت و شاخص‌های روایت‌شناسی قابل‌توجه است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آرمر، آ. (1383). فیلم‌نامه‌نویسی برای سینما و تلویزیون. ترجمۀ ع. اکبری. تهران: سورۀ مهر. اخوت، ا. (1371). دستور زبان داستان. تهران: فردا. اسکولز، ر. (1383). درآمدی بر ساختارگرایی در ادبیات. ترجمۀ ف. طاهری، تهران: آگه. ایو تادیه، ژ. (1378). نقد ادبی در قرن بیستم. ترجمۀ م. نونهالی. تهران: نیلوفر. برگر، آ. (1387). روایت در فرهنگ عامیانه.‌‌ ترجمۀ م. لیراوی. تهران: سروش. بارت، ر. (1387). درآمدی بر تـحلیل ساختاری روایت‌ها. ترجمۀ م. راغـب. تهران: فرهنگ صبا. بی‌نیاز، ف. (1387). درآمدی در داستان‌نویسی و روایت‌شناسی. چ اول. تهران: افراز. برتنس، ه. (1384). مبانی نظریۀ ادبی. ترجمۀ م. ابوالقاسمی. تهران: ماهی. پرین، ل. (1387). در باب داستان. ترجمۀ م. سلیمانی. تهران: حوزه هنری. پرینس، ج. (1391). روایت‌شناسی. ترجمۀ م. شهبا. تهران: مینوی خرد. پروینی، خ. (1387). الگوی ساختار‏گرایی ولادمیر پراپ و کاربرد‏های آن در روایت‏شناسی. زبان و ادبیات‏ فارسی، 11. تری، ا. (1380). پی در آمدی بر نظریة ادبی. ترجمۀ ع. مخبر. تهران: مرکز. تودوروف، ت. (1381). روایت و ضـد روایت. ترجمۀ م. براهیمى. تهران: فارابى. تولان، م. ‏ج. (1383). درآمدی نقادانه‏ـ‏زبان‌شناختی بر روایت. ترجمۀ ا. حری. تهران: بنیاد فارابی. چتمن، س. (1390). داستان و طرح. ترجمۀ ر. میرخندان. قم: صدا و سیما. حری، ا. (1387). زاویه‏دید در مقابل کانونی‏شدگی. ادبیات داستانی، 105. حری، ا. (1388). مؤلفه‌‌های زمان و مکان در قصص قرآن. پژوهش زبان و ادبیات فارسی، 15. داد، س. (1383). فرهنگ اصطلاحات ادبى. تـهران‌: مـروارید. دهخدا، ع. (1377). لغت‌نامه. تهران: سیروس. ریکور، پ. (1383). زندگی در دنیای متن. ترجمۀ ب. احمدی.‌‌ تهران: مرکز. ریمون‏کنان، ش. (1387). روایت‏شناسی: بوطیقای معاصر. ترجمۀ ا. حری، تهران: نیلوفر. رایان، م. و آلفن، ا. (1388). دانـش‌نامة نـظریه‌های ادبی معاصر، ویراستة ا. مکاریک‌، ترجمۀ م. و م. نبوی. چ سوم. تهران‌: آگاه‌. سعیدیان، ع. (1363). دائرة‌المعارف ادبی. تهران: امیرکبیر. شهبا، م. (1393). عناصر روایت در مجموعه‌های تلویزیونی. تهران: صدا و سیما. قاسمی‌پور، ق. (1387). زمان و روایت. نقد ادبی، 2. کالر، ج. (1382). نظریۀ ادبی. ترجمۀ ف.‌ طـاهری. تهران: مرکز. گرین، و. و ریسمن، ج. و لیبر، ا. مورگان، ل. و ویلینگه، ج.(1383). مبانى نقد ادبى. ترجمۀ ف. طاهرى. چ سـوم. تهران: نیلوفر. گله‏باس، ف. (1394) کارگردانی داستان. ترجمۀ د. نوروزی، تهران: فارابی مارتین، و. (1386). نظریه‌‌های روایت. ترجمۀ م. شهبا. تهران: انتشارات هرمس. میرصادقی، ج. (1380). عناصر داستان. چ سوم. تهران: سخن. مک‏کی، ر. (1393). داستان. ترجمۀ م. گذر‏آبادی. تهران: هرمس وبستر، ر. (1383). روایت و زبان. ترجمۀ م. خراسانی. مجله ادبیات داستانی. یوسف‌زاده، غ. (1392). سطوح روایت در قصه‌های قرآن. قم: صدا و سیما مکوئیلان، م. (1388). گزیده مقالات روایت. ترجمۀ م. فتاح، تهران: انتشارات مینوی‌خرد.
دوره 10، شماره 19
اردیبهشت 1405
صفحه 582-537

  • تاریخ دریافت 02 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 21 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 14 اسفند 1403