دو فصلنامه روایت شناسی

دو فصلنامه روایت شناسی

پیوند روایت‌های موازی از طریق «گُریز» تأثیرپذیری روایت در منظومۀ تُحفةالاعاظم عَلَم‌آرا از شبیه‌خوانی (تعزیه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه جغرافیا، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.
10.22034/jlc.2025.507808.1714
چکیده
«تحفة الاعاظم علم آرا» حماسه‌ای تاریخی است که در شرح شجاعت‌ها و نبردهای یکی از امرای منطقه قهستان، به دست شاعری با تخلص «عاصی» سروده شده است. آنچه این منظومه را از تاریخ‌نگاری‌های محلی و حماسه‌های دینی هم‌عصر خود متمایز می‌کند کاربرد گونه‌ای از روایت موازی در ساختار داستان و استفاده از «گریز»، از ترفندهای مختص تعزیه یا شبیه‌خوانی، برای پیوند این دو روایت است. در مقاله حاضر به بررسی این ویژگی منحصر به فرد پرداخته شده است. بنابراین پژوهش حاضر ذیل این پرسش‌های کلان سامان می‌یابد: شاعر چگونه و با چه هدفی از شیوه روایی روایت‌های موازی بهره برده است؟ برای پیوند این روایت‌های موازی چگونه گریز را به کار بسته است؟ در پاسخ به این دو پرسش نتایج زیر حاصل شد: در این منظومه شاعر دو روایت موازی را در ذهن مخاطب خود بنا می‌نهد: 1. روایت اصلی (نبردها و حماسه‌های امیر علم خان سوم)؛ 2. روایت موازی (حوادث کربلا). برای استواری این ساختار موازی، قرینه‌های متعددی با بهره از ترفند گریز برای پیوند و ارتباط حوادث کربلا با روایت اصلی در ذهن مخاطب ایجاد می‌شود. نقاط پیوند بر پایۀ قرینه‌ها یا عناصر مشابه انتخاب و از طریق عواملی مانند قیاس و قرینه-سازی، الهام و آواز غیبی سبب پیوند دو روایت موازی می‌شود. عاصی با استفاده از این پیوندها به صورت مداوم میان روایت اصلی و فرعی در حرکت است. رایج‌ترین شیوة انتقال از روایت اصلی به روایت موازی و خلق گریز، استفادة خلاقانه از «تداعی» است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


آسابرگر، آ. (1380). روایت در فرهنگ عامیانه، رسانه و زندگی روزمره. ترجمة م.ر. لیواری. تهران: کانون اندیشة ادارة کل پژوهش‏های سیما.##امین، ح. (1390). هنرهای نمایشی در ایران و اسلام: منابع تاریخی تعزیه. حافظ، 88، 59ـ66.##بشیری، م.، و انصاری، ن. (1400). بررسی تطبیقی عناصر حماسی در علی‏نامه و خاوران‏نامه. فنون ادبی، 35، 171ـ 184.##تولان، م.ج. (1383). درآمدی نقادانه ـ زبان‏شناختی بر روایت. ترجمة ا. حری. تهران: بنیاد سینمایی فارابی.##خادمی، ن.، و قائمی، ف.، و صالحی‏نیا، م. (1397). تغییرات الگوی روایی منظومه‏های پهلوانی بعد از شاهنامه (با تأکید بر روایت سام‏نامه). کهن‏نامۀ ادب پارسی، 2، 111ـ139.##خداداد نوش‏آبادی، م.، و خیرخواه، س. (1395). وام‏گیری‏های تعزیه حرّ از شاهنامه و روایات ایرانی. بهارستان سخن، 32، 201ـ220.##شفیعی کدکنی، م.ر. (1352). انواع ادبی و شعر فارسی. نشریۀ خرد و کوشش، 11 و 12، 96ـ119##شهر بانو (۱۳۴۱). متن تعزیه‌نامۀ شهربانو. آرش، 3، 75 ـ 89 ##شــیر ژیان، ف. (1381). جایگاه نمایش ســنتى در تئاتر معاصر ایران. تهران: انتشارات آن.##صافی پیرلوجه، ح. (1391). روایت‏گردانی در قصه‏های عامیانه و داستان‏های نوین فارسی. نقد ادبی، 19، 77ـ102.##صفا، ذ. (1361). حماسه‏های تاریخی و دینی در عهد صفوی. ایران‏نامه، 1، 5ـ 21.##صفا، ذ. (1389). حماسه‏سرایی در ایران. تهران: امیرکبیر.##طاهباز، س. (1341). یادداشت‌هایی بر تعزیه شهربانو. آرش، 3، 72ـ75.##عاشورپور، ص. (1389). نمایش‌های ایرانی: تعزیه. تهران: سورۀ مهر.##علومی، م.ع. (۱۳۷۱). شرحی بر تعزیۀ سیاوش (بخش دوم). ادبستان فرهنگ و هنر، 36، 45.##عناصری، ج. (1363). متدلوژی تعزیه. نمایش، 1، 4ـ15.##فتحعلی بیگی، د. (1370). گوشه در تعزیه. فصلنامۀ تئاتر، 11 و 12، 229ـ272.##فتحعلی بیگی، د. (1370). «گوشه در تعزیه»، فصلنامۀ تئاتر، 11 و 12، 229ـ272.##کزازی، ‏م.ج. (1383). آب و آینه (جستارهایی در ادب و فرهنگ). تبریز: آیدین.##«گریز به صحرای کربلا در تعزیههای دیگر» (1363الف). دانشگاه انقلاب، 40، مهر، 78 ـ 79.##«گریز به صحرای کربلا در تعزیههای دیگر» (1363ب). دانشگاه انقلاب، 41، آبان، 73 ـ 75.##«گریز به صحرای کربلا در تعزیههای دیگر» (1363ج). دانشگاه انقلاب، 42، آذر، 72 ـ 73.##«گریز به صحرای کربلا در تعزیههای دیگر» (1363د). دانشگاه انقلاب، 43، دی، 73ـ 73.##گوبینو، ژ. (1369). تئاتر در ایران. ترجمة ج. ستاری. فصلنامۀ تئاتر، 11 و 12، 165ـ203.##فلاح‌زاده، م. (۱۳۷۸ـ 1379). صورت کمیک تعزیه. چیستا، 166 و 167، 546 ـ 553.##محمدزاده، ع.، و رویانی، و. (1386). سام‏نامه از کیست؟. مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، 158، 159ـ 176.##میرشکار، ف. (1388). متادرام در تعزیه. صحنه، 67، 89ـ92.##نادعلی‏زاده، ز. (1400). تأثیر تصوف بر شبیه‏خوانی: بررسی مجلس عاشورا. فرهنگ و ادبیات عامه، 39 (ب)، 333ـ 370.##ندایی، ا.ح.، و لزگی، ح. (۱۳۸۸). قابلیت‌های تعزیه در تصویرپردازی نوین (در بررسی دو نسخه تعزیۀ مجلس درویش بیابانی و حضرت موسی ع). متن‌شناسی ادب فارسی، 1، 113ـ130.##نوروزی، ح.، و شاطری، م. (1398). تداعی؛ ترفندی روایی ـ نمایشی برای متادرامِ گریز در تعزیه. فنون ادبی، 1 (26)، 17ـ34.##همایونی، ص. (1386). تعزیه، هنری دینی و ملی. کتاب ماه هنر، آذر و دی، 52ـ60.##یارشاطر، ا. (1384). تعزیه‌ و آیین‌های‌ سوگواری‌ در ایران‌ قبل‌ از اسلام‌. در تعزیه: نیایش‌ و نمایش‌ در ایران، گردآورنده‌ پ. چلکووسکی. ترجمة‌ د. حاتمی‌. تهران‌: سمت.##Amin, H. (2011). The Performing Arts in Iran and Islam: Historical Sources of Ta'ziyyah. Hafez, 88, 59ـ66.##Anasori, J. (1984). Methodology of Ta'ziyeh. Drama, Dora Qadim, Issue 1, 4ـ15.##Asaberger, A. (2001). Narrative in Folk Culture, Media and Everyday Life. translated by Mohammad Reza Livari, Tehran: The Center for Thought of the General Administration of Sima Research.##Ashurpour, S. (2009). Iranian Dramas: Ta'ziyeh. Tehran: Sureh Mehr.##Bashiri, M., & Ansari, N. (2011). A Comparative Study of Epic Elements in AliـNameh and KhavaranـNameh. Literary Techniques Journal, 35, 171ـ184.##Camboni, M. (2012). Parallel Lives: Tandem Narratives in Film. RMIT University.##Fathali Beigi, D. (1991). Corner in Ta'ziyeh. Theatre Quarterly, Issue 11 and 12, 229ـ272.##Fathali Beigi, D. (1991). Corner in Ta'ziyeh. Theatre Quarterly, Issue 11 and 12, 229ـ272.##Fovenyessy, S. (2021). Constructing Parallel Narratives in Cartographic Storytelling, zur Erlangung des akademischen Grades Master of Science im Rahmen des Studiums.##Fowler, R. (1991). A Dictionary of Modern Critical Terms. London and New York, Routledge. https://susanelliotwright.co.uk/writingـaـdualـnarrative/##Goriz to the Desert of Karbala in Other Ta'ziyehs (1984A). Enghelab University, No. 40, October, 78ـ79.##Goriz to the Desert of Karbala in Other Ta'ziyehs (1984B). Enghelab University, 41, November, 73ـ75.##Goriz to the Desert of Karbala in Other Ta'ziyehs (1984C). Enghelab University, 42, December, 72ـ73.##Goriz to the Desert of Karbala in Other Ta'ziyehs (1984D). Enghelab University, 43, January, 73ـ73.##Gubinot, J.C. (1990). Theater in Iran, translated by Jalal Sattari, Theater Quarterly, 11 and 12, 165ـ203.##Homayuni, S. (2007). Ta’ziyyah, Religious and National Art. Book of Arts Month, 52ـ60.##Kazazi, M. J. (2004). Water and Mirror (Essays in Literature and Culture). Tabriz: Aydin.##Khademi, N., Ghaemi, F., & Salehini, M. (2018). Changes in the Narrative Pattern of Heroic Poems after the Shahnameh (with Emphasis on the Samnameh Narrative). Kohan Nameh Adab Parsi, 9, Issue 2, 111ـ139.##Khodad Nooshabadi, M., & Khairkhah, S. (2016). Borrowings of the Ta’ziyyah of Horr from the Shahnameh and Iranian Narratives. Baharestan Sokhan, Issue 32, 201ـ220.##Koss, M. D. (2009). Young Adult Novels with Multiple Narrative Perspectives: The Changing Nature of YA Literature. The ALAN Review, 36(3).##Majid Fallahzadeh. (1999-2000). The Comic Form of Ta'ziyeh. Chista, 166 and 167, 546ـ553.##Mirshakar, F. (2009). Metadrama in Ta’ziyyah. Sahneh, 67, 89ـ92.##Mohammadzadeh, A., & Royani, V. (2007). Whose is the Sam‌nameh?. Journal of the Faculty of Literature and Humanities, 158, 159ـ176.##Nad’alizadeh, Z. (1400). The Influence of Sufism on Simile Recitation: A Study of the Ashura Assembly. Folklore Culture and Literature, 39 (B), 333ـ370.##Nadaei, A. H., and Lezgi, H. (2009). The possibilities of Ta’ziyyah in modern imagery (in a study of two versions of Ta’ziyyah of the Desert Dervish and Prophet Moses (peace be upon him). Textual Studies of Persian Literature, 1, 113ـ130.##Noruzi, H., & Shateri, M. (2019). Association; A NarrativeـDramatic Trick for the Metadrama of Goriz in Ta’ziyyah. Literary Techniques, 1 (26), 17ـ34.##O’Neill, P. (2005). NARRATIVE STRUCTURE. Ed. David Herman et al. Routledge Encyclopedia of Narrative Theory. London: Routledge, 366ـ370. Print.##Remedios, D., & Mathew, D., & Schleser, M. (2024). Table for Two – The Past, Present and Future of Cinematic Parallel Narratives. 10.2991/978ـ94ـ6463ـ390ـ0_9. In book: Proceedings of the International Moving Image Cultures Conference (IMOVICCON 2023) (pp.76ـ88).##Safa, Z. (1982). Historical and Religious Epics in the Safavid Era. IranـNameh, Issue 1, 5ـ21.##Safa, Z. (2009). Epic Writing in Iran. Tehran: Amir Kabir.##Safi Pirlojeh, H. (2012). Narrative Turn in Folk Tales and Modern Persian Stories. Literary Criticism Quarterly, 5, Issue 19, 77ـ102.##Shafi’i Kadkani, M. R. (1973). Literary Genres and Persian Poetry. Kherad and Koosheh Magazine, Issues 11 and 12, 96ـ119.##Shahr Banu (1962). The Text of Shahr Banu’s Ta’ziyyah. Arash, 1, Issue 3, 75ـ89.##ShirـZhian, F. (2002). The Place of Traditional Performance in Contemporary Iranian Theater. Tehran: An Publications.##Tahbaz, S. (1962). Notes on Shahrbanou's Ta'ziyeh. Arash, 1, Issue 3, 72ـ75.##Tolan, M. J. (2004). A CriticalـLinguistic Introduction to Narrative. translated by Abolfazl Horri. Tehran: Farabi Cinema Foundation.##Ulumi, M. A. (1992). Commentary on Siavash's Ta'ziyeh (Part Two). Adabastan Farhang va Honar, Issue 36, 45.##Wright, S. E. (2017, July 6). Writing a Dual Narrative. Susan Elliot Wright.##Yarshater, E. (2005). Ta’ziyyah and Mourning Rituals in PreـIslamic Iran. in Ta’ziyyah: Prayer and Drama in Iran. compiled by Peter Chelkowski, translated by Davud Hatami. Tehran: Samt Publications.##Zeki Çıraklı, M. (2014). Parallel Narrative Structure in Paul Harding’s Tinkers. Advances in Language and Literary Studies, 5, 227##
دوره 9، شماره 18
آبان 1404
صفحه 596-554

  • تاریخ دریافت 02 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 03 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 20 خرداد 1404